This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at|http://books.qooqle.com/|
M
'1
tm:s vclume does not circulate 0ut3ide the library
PATROLOGI.E
CURSUS COMPLETUS,
SEU BIBUOTHEGA DNIYERSALIS, INTE6RA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,
OMNHH SS. PATMIN. D0C1VRIM SCRIPTORDIIIHK emESUSTIOORil.
8IVS LATINORUM, 8ITB ORiBCORUlf,
QVi AB JEVO APOSTOLICO AD TBMPORA INNOCENTU Hl (ANNO 1216) PRO LATiNiS ET CONClLii PLORENTiNi {ANN 1439) PRO GRjECiS PLORUERUNT :
EEGUSIO GHR0N0L06IGA
OMNIUM Q(J£ EXSTITERE MONUMBNTORUM GATHOLICiB TRADITIONIS PER QUINDEGIM PRIMA
BGGLESLE SiSGULA,
m
JCXTA BDmOlfBS AGCURATISSIMAS, INTBR 8B CUMQUB N0NNULI.I8 C0DICIBU8 MANU8CR1PTI8 C0LLATA8, PBRQUAM DIUOBN-
TER CASTIGATA; DIS8BRTATI0NIBU8, COMMENTARIIS, VARIISQUB LBCTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATa; OMNWnB
OPERIBUS POST AMPLI88IMA8 BDITIONBS QUiB TRIBUS NOVI88IMI8 S.«CULIS DBBB!fTUR ABSOLUTAS DBTBCTIS, AnOTA;
INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 8IN0UL08 SIVB TOM08 SIVB AUCT0RB8 ALICUJUS MOMBNTI SUBSBQUBICTI-
BUS, DOMATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TBXTUM RITB DI6P08ITIS, NBCNON BT TITULI8 8IN0ULARUM PAOINA-
rum maroinbm supbriorbm distin0ubntibu8 8ubjbctamqub matbriam significantibus, adorna- ta; operibus cum dubiis, tum apocrtphis, aliqua vero auctoritatb in ordinb ad traditionbm egglbsiasticam pollentibus, amplipicata ;
ducenti8 et amplius locuplbtata indigibus augtorum sicut et opbrum^ alphabetici8. chr0n0l0oigi8, btati* 8ticis, stnthetigi8, analttigis, analogicis, in quodque reuoionis punctum, dogmaticum, moralb, litini-
GICUM, CANONICUM, DISCIPUNARE, HISTORIGUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONB; 8ED PRJEtBmTnC
DUOBUS INDICIBUS IMMEN8IS BT OBNERALIBUS^ ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
NON SOLUM TALIS TAU8VB PATBRf VBRUM BTIAM UNU8QUISQUE PATRUM, NB UNO QUIDBM 0MI880,
IN QUODUBET THBM4 8CRIP8BRITa UNO INTUITU C0N8PICIATUR ; ALTBRO SCRIPTURiB
SACRiE, EZ QUO LBCTORI COMPBRIRB SIT OBVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIBUS OPBRUM
SUORUM L00I8 SIMOULOS 8IN0UL0RUM UBRORU^ S. SCRIPTUaS VERSUS, A PRIMO
OENBSBOS U8QUB AD NOVISSIMUM APOCALTPSIS, COMMBNTATI 8INT :
mTIO ACCURATIS8IMA, CiBTERISQUB 0MNIBU8 PAGILB ANTEPONENDA, 81 PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDRAl.
CHARTiB QUAUTAS, INTEORITAS TEXTUS, PBRFBCTIO CORRBCTIONIB, OPERUM RBCUSORUM TUM VARIBTAS,
TCJM KUUE^J:Sy FORMA ^VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUB IN TOTO PATROLOOIiB DEGURSU C0N8TANTBR
SIMIUS, PRBTII BXIGUITAS, PltSSBRTIMQUE ISTA COLLBCTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOOIGA,
SEXCENTORUM FRAOMBNTORUM OPUSCULORUMQUB HACTBNUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM
IN NOSTRA BIBUOTHBCA, BZ 0PBRIBU8 BT M8S. AD OMNBS iBTATBS, LOGOS, LINOUAS F0RMA8QUB
PBRTINBNTIBUS, GOADUNATORUM.
SERIES LATINA.
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOGTORES aCRIPTORESQUE EGGLESIiE LATINiE
A TERTULLIANO AD INNOGENTIUM Itt :
AGGURANTE J.-P. MIGNE,
Bibli^tkeM C3eri eniverM,
SIVE GURSUUM GOMPLETORUM IN SUfGULOS SGIENTIiE EGGLESIASTICi£ RAMOS EDITORS.
PATROLOGJbE LATINJE TGJfPSifl.
• •
• ■ • «.
PARISIIS,
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESS0RB8.
IN VIA DICTA AVENUJS-DU-ifAINBt 189, OUM CHAUSSSB DU-MAINB, 127.
1878
I
-(
'4'
S
r
/:^K
|
6 |
|
|
/1^^ |
|
|
{ . |
;? |
r^-j, .7
ClICBT.— Ex TTPI8 PaULI DuPONT, 12, VIA DICTA BAG-D'A8MIIRES(li88, 8»78|.
• • •
::•
• •
• •••••• •• •
• •
• •
• •l
■•- -•'
TRADITIO GATHOLICA
SMCVLm lll. ANNVS 200.
QUINTI SEPTIMII FLORENTIS
lERTULLIANI
PRESBYTERI CARTHAGINENSIS
OPERA OMNIA.
CUM
SELECTJS PRjECEDENTIVM EDITIONVM, REENANEM NEMPE, PAMELUNjE,
BIGALTUNjE, PARISIENSIVM, VENETjE, jstc, lectionibvs,
VARIORVMQVE COMMENTARIIS;
ACGURANTE ET DENDO REGOGNOSGENTE J.-P. HIGNE.
BIBLIOTJiSCiB CLERI VNl^VMWiSJE,
8IYB CURSUUM COMPLETORCM IH SINGULOS SQENTIiE ECCLESIASnCiE RAMOS EDITORE.
»•••4
rcmS POSTERIOR.
• * V • *«
« » * • • « ^ ^ J «
* -•_ •
PABISIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES,
INriVU DICTA AVENUE-DU-MAINE, 189; OLIM CHAUSSEE-DU-MAINE, 127.
1879
T.RA.DIT10 GATHOLiCA
• m
SACULUM III. ANNUS 300.
ELENCHUS
AUCTORUM rr OPERUM (fUI IN HOC TOMO II CONTINENTUR
*—•
QDirmiS SEPTIMIUS aORENS tERTULLIANUS.
Opbruii Pars H.
Ltber de Praeseriptionibtis adrersus >»reticoe» cnm notis Martini Jesephi Roulh et alioran. Prasmitlitur editorum Patrologuz Prooemium in quo inquiritur an ante postve Terlulliani ad Montanismum discessnm exaratum fnerit opus, et argumenta traduntur ad mentem Auctoris digesta. col. 9
OpERUM PaBTIS POSTERIORIS SBRIBS PRIOR. — LlBRI POLEMIGI AB AuGTORB JAM
MONTANISTA SGRIPTI.
Liber de Gorona ' 93
De Fuga in persecutione 123
Adversus Gnosticos scorpiace 143
Liber adversus Praxeam 175
Adversus Hermogenem 219
Adversus Marcionem libri V, cum synopsi historica et totius operis conspectu 203
Adversus Valentinianos, cum tabula praevia exhibente nomina ^onum et Deorum Yalentini. 559
Adversus Juda*os 633
DeAnima 681
De Came Christi 797
De Resurrectione camis 837
OpBRUM PaRTIS SBCUNDiG SBRIES POSTERIOR. — LlBRI MORALES POST SUSCBFTUM
AB AUCTORB HONTANISHUM 8CR1PTI.
De Virginibus velandis 935
Exhortatio ad castitatcm 963
De Monogamia 979
Delejuniis : 1003
DePudicitia 1029
DePaliio 1083
APPENDICES AD GENUINA TERTULUANI OPERA.
Appendix I. — Carmina Tertulliano aseripta.
Adversus Marcionem libri qiiinque 1107
De Jndicio Domini 1147
Genesis 1155
Sodoma 1159
Ad Senatorem ex Christiana religione ad idoloram servitutem conversum 1163
De Jona ei Nioive 1165
De Ligno vitae 1171
Appendix n.
Ex libris Tertulliani 4e ^4Q(andt?8eD(}li!]tfn djis JPragmentum eratom c bibliotheca Vaticana
a Jos. MariaSutfr^iaAvHuohj3^.P^^ul€:.l;^.%:i 1173
-Xi^Whbix III.
GRBcoram operan$ j^agdn^dta etnotnId&.., ....... .^ 1177
..; ••••• •...• :': •..• :.'. : A:k>!Siiwx { V.
"--■■■
Operum Tertulliani qu» desiderantur fragmenta, mentio et notula; 1181
APPENDIX V.
In libros TertuUiani de baptismo et pcenitentia Adnotationes R. P. D. Gorbiniani
ThomgB, 0. S. B 1197
INDICES
Index latinitalis 1351
Index anaivticus 1465
QUmri SBPTIMU PLORENTIS
TERTULLIANI
OPERUM PARS II
COMTIMIMS
LIBROS AB EO JAM MONTANISTA SCRIPTOS
I : i -H ;
DE PR^SGRIPTIONIBUS
(1) ADYERSUS HARETICOS (9).
• PROCEMIVM EDITORUM PATROLOGLE.
Etsi TertuDiani de PrtBscnpUonibus libram, inter oaiDia ejos opuscuU longe praestanliBsimum esse, eoque uqo tclo cunctas omnium temporum hsereses prostratas pessumdari, nemo ierit inficias» cuique ta- men oota est ardua, quae ab ipso operis occursu tDboritur, coDtroversia^ quoDam nempe potissimum tempore, an ante, postve Auctoris ad Montanistaa discessum, libellus iste vel fuerit editus, vel exaratus.
Commentarius.
(1) Tractatuum quos edo fa) Tertulliani prior illo de Oralione auctori ante lapsum ejus ad Mon- taTiismum aliribui solet; sed altt r libellus de Prce^ gcriptione hcereticonmt propterea quod ab eo in libro primo suo contra Marcionem videtur promis- sus fuisse, cum Montanisla jam factus csset, in- ter opera ejus composita post susceptos errores Montanisticos nonnunquam censetur, magis quam propter perperam dicta, quae in ipse tractatu repe- riuDtur. Certe ego nulla omnino hujus haeresis vesiigia in hoc opusculo deprehcDdi posse exis- timo; aut ibi apparere cujusquam doctriose semitas ab Ecclesia dod calcatas. Ponas enim haud exstare quidquam MontaDismo discors in capite vel 22, \el 36, omnia tamen catholico more modoque ubi- que exponit TertulliaDus. Yerum eoim vero fieri poicst, ut quo tempore hoc opusculum Auctor scriberet, is Dovas prophetias neque rejiceret, nec reciperet; haud lamen propterea bsereticus exis- timaadas, qui fidem Ecdesise retinuerit. Ad locum illum quod attinet libri primi Contra Mardonem, in quo promissum hoc opus nonnullis videtur, noa meminisse debemas, diversis q^oidem temporibus exortam atque auctam esse disputationem illam adversQS Marcionem, indice ipso Tertulliano iniiio libri. Imo quod bene perpendendum est, verba de quibus agimus, ut Ant. Fr. Yezzosi ad cardinalis Thomasii Institutiones theol. vol. I, p. 8, suggos- sit, opus aliquod poslhac edeodum haud necessario sigoihcat. Verha appooam. — a Sed alius libellus, ioquit Tertullianus, huoc gradum sustiDcbit ad- versus haereiicos, ctiam sioe retractatu doctriua- rum revincendos, quod hoc (bseresis) siot de prse- scriptioDe novilalis. Nunc quateous admitteoda congressio est, ioterdum, ne compendium praescrip-
(a) In Script. eccles. Opera qucedam. Oxon, 1840« Patbol. n.
tionis ubique advocalum diffidentiae deputclur, rc- gulam adYerearii prius prsetexam. (Lib. i, c. i.) c Soleo, scribit et alibi, in prsescriptione advorsus haereses omncs, de testimonio temporum compen- dium figere, priorem vindicans rcgulam uostram omni haeretica pravitate. » (Lib. v, c. 19.) Neque aliter de hac re sentire video virum eruditum Joannem Kaye Lincolniensem episcopum in opere Anglica lingua conscripto, cni titulus Hiit. EccL Sasc. u et iii ex Scriptis Tertulliani illustrata, p. 50. Cseterum, si quis propler initium hujus ipsius de ProBscriptione hasreticorum tibelli ipsum dbii^a- Xov putet esse, c[uasi olim peecesserint noonulla conira hsereses aliquot scripta, huic quidem suspi- cioni opponi potesi finis et conclusio ejus : « Sed nune quidem, ail Aucior, generaliler acium est a nobis adversus haereses omnes ceriis et justis pne- scriptionibus repellendas a collatione Scriptura- rum. De reliquo, si Dei gratia annuerit, etiam spe- cialiter quibosdam respondebimus. » Et Cataloffus quidem hasreticorum huicjibro quandoque tanquam pars eius subjungi soiet^ Idem vero cum in aliis exemplaribus, tum vero io Uirsaugiensi codioe et prsecedebat. Sed de hoc opusculo, quod alius pro- lecto a Tertulliano scriptoris videtur esse, plus infra. Routh.
(2) De Pr(Bscriptione hasreticor, Talis est in vetu- stiss. exemplari hujusce libri litulus, quem et ab Auctore inditum fuisse arbitramur. Prsescriptionem hsereticorum dicit, quia praescribimus hsereticis hoc ipso quod fint hseretici, quibus hanc unam excepiionem opponimus, quod adversus regulam dogmata proferant : itaquo, ut minime audiendot, ab omni disputatione submovemus. Non agitur bic de alia prsescriptione. Ipse Tertullianos, primo ad-
1
'^
t>
n
tmmsmm amm pars n.
12
Porro commuuis esl Catholiconim senteDtia hoo opue eximium erescere intra hereseos septa nequi- visse : viros doctissimos, amplissimosquc recenseas velim huic opinioni suffragantes, videlicet Baronium ad annum 197, d. 11), Tillemonlium {lUfnoires pour servir d CHUUnre eccUnastique, l, III, note 6 sur Tertullien, p. 300 ei sui^.) ; D. Retnig. fcellerhim (Bisioire dei auteurs eecUsiaitiques, i. II, ch. 28, arl. 6, p. 395) ; Fleury (Histoire eCcUsiattique, t. II, liv. V. n, 28); J. A. Moehler {Patrologie, oder christiche Lit- terargeschichte) cujus utpote recentioris, ac proinde cceterorum plenius scdsus refcrentis verba hic laudare non pigebit : « Ea est, inquit, tiujuec^ libri mtfus, eo per integrum conlexitur modo, quo paleal catholici auctoris sinceritas. Ubi enim in Moutanistarum placita totus semel abierit, palamque ab Eccle- sia discesserit, jam non iicuisset eo rerum vefbtf^dmque pondere et integriiate asserere palmare hoc praescriptlonis argumentum» quu deincepa aCatUolieis ipsemet fuil agitatus vehementer ac pcrfossus. »
Eosdem insuper ad td sentiendiim trlplex aliud inovet itf argumentum : 1* nihil in hoc libro contineri quod apertam redoleal haeresim ; 2* imo haud dubiis Il^uere signis Auctorem fuisse luuc temporis cum Ecclesia Romana communione consociatum; 3* m^M vei minime de quodam Artemone, nequissimo hsresiarcha, Ghristo divinitatem abjudicante, meminisse : unde inferre licet, ante Artemonis tempora, ac proinde a TertulUano noodum lapsolibrum fiiisse oonscriptum.
Haec et his similia «tfftrfie soIeBti dac tatiea cdmmcfde plaaeqoa oppugnant ipaiusmet Tertuiliani tes- tinionium post lapsnm asseveraniis, m libris adversus Marcionem, hunc de Prasscriptionibus nondum fuisse editum, uti fusius videre est in dissertatione D; Lumper ad h^jusce editionis frontem apposita.
Detur igitur necesse est, perpensis hinc inde momentis, media inter utramque scntentiara semita, qua tuto coeant conveniantque disseniicntes, nobisque ita videntur utrinque impeiii, ut jam non ambigatur hoc opus alio fuisse conscriptum tempore, alioque in lucem edilum.
Ac primOt Tcrtullianum aillMtrMtr bikie lib^uid doMSepisae primisqac^ tabalis exaravisse , cum, Romae versatus, fide adhuc integer ac veluti sestu novitio ferox et superbiens, omnes haereses undique Sedem Apostolleam unanimi impetu obsidedtesy ad Petram iino traditionis ictii allisas, cdnspexerit; ac simul eum scmmis yiris qui in Urbe, eadem tebipestate florebant, necessitate conjunctus, nempe cum Gaio presbytero, Hippolytoque, illastribus prsB cuDctis S. irenaei tl discipulis, ab ipsis tanti magistri libros acceperit, ab iisdem expeditissiinam ad novatores quoslibet absque acie nec pugna debellandos, tutissi- roamque traditionum et praescriptionum viam, iodagaverit, tenuerit, expertamque habuerit : indeque penitus in mente hoc infixum reposuerit consilium, novos nempe veritatis hostes ad judicium rapiendi, eosqne, nec re perpensa, nec causa agitata, vi quarumdam dunuxat exceptiooum, ab onmi lite expel- leodi, damnatoaqae remittendi. (Cf. Eue. UisU Eecles.f h U| c. 2, p. 4i; TertuU. de CuUuj 1. i, c. 6; 8. Hier. Vir Ulustr., t. M).
Quo coosilio jam pene peracto, vel ad riietftm properante, subiit, sive ex clericorum ROmanorum invidia, aive ex Innpotenti Septioiii ingenio, acerrunoque viri Airicani animo, lugeoda sane procella, quae eum ab ■avi Eeoleaiffi et porta fidei eatholice ui invios Montanismi aeopaloa abripuit. Interdam vero remansit Tertallianut veritatia aliqvatenas indefessos aeaertor, et eCtm jam ultimam aelatia su» partem totam in oertamina impeoderet, nob respnit ezantlatos antea labores, ac in lucem emisit prseolaram illud Prse- scriptionia catholice monameotam.
Hinc nobis satias visam est hoo opas mediam inter oatholieiy raonlanistflBqtte tertaUiani libros sepo- nere, ratis aimiram haiM ad atraaiqtte ejos ingemi faoiem, ambisqae vitn ipsius partes respicere ac eodem tiialo pertinere.
Gommentarios.
vmui Marcumem libro : « Alias, inqnit, libellas buue gradum sastinebil, adversus bsretieos etiam saie iraciatu doetrinaram revineendos, qnod hoc sinl de prttseriptione novitatis. » Brgo prsescriplio htf- reticorumestpnescripiionovitatis, et minusreote edi^ tam hadenus fnil, De praueriptionilms adversus hareticos, Ea loquendi lorma dixit proeseHpHonem hagreticorum, qua juris auotores, prceeeriptionem deli, preeseriptionem fori^ prmseriptionem tem- peiriSy prwscriptionem rei mdieatm. Rie. — De pnBScrlptione, Neseio an oic explicare debeam qaod ab aliis ante nos excussum est. Fraescripiio ex «su foreosi usurpatur, sign.ficaique refutatio- nem qua qui postulaiur, adversarii aecusationem disiicit, aut in euui reiorqaet (K. Ulpian. D, ad L Juliam de adult,) Sic frequeosin jureo^nMa/tonem disjicere, excipere, producere. Puiarem quoque hic legendum adversus hmreticost aut ha^eses, non hmeticorum. lb Pr.
Dttbilari aon potest qnin illud, adversus hasreti-
cosj sit vefs leetki Auetoris, qui in conclusione
bnjusce libri sie htbet : « Generaliter actam esl a
nobis adverstts hiereses omnes eertis, et justis, et
necessariis praeseriptioBibus. i Locus ipse queni
refert Rigaltia) e lib. i ado. Marc. in ^ratiam suae
senteutise, nobis eiiam fovet : t Alius hbellus huoc
gradum sustinebit adversus hsBreticos, etiam sine
retractacii doctrinariim revincendo.s, quod hoc sint
de praescriptione novitatis. » Neque eoim dicit
Noster : Prmscriptione hmreticorum^ sed, prmscrip*
tione novitatis,,, adversus hcereticos; prailerea
qnod locatio prmscriptio han^eticorum ambigua fo-
ret, et habcri meliuspos^et de hsereticis praescribere
adversus nos volentibus, quam de nobis, quibus prse-
scribere adversus qaoscunque proprio jure fas est.
Edd. ex Opere db Gourgt.
tS UIBBR DB PRASGiaPTlONIBiiiS. |4
Hooc librum licel in duas scindere partes, quarum prior praevia qusedam quinque perpendet momenta quae yiam ad Praescriptiones sternuut» posterior vero novem prsecipuos adversus hsereses praescribeadi modos exponit. Hinc
Pattis prioris
ProposiUo prima : oportere et hsereses esse, et plurimum valere, muitumque in subvertendas animas proficere. • • • • • # ».•••• r.. . » •.••••••.•••• .1— UI^
Prop. 11. Fugiendas esse haereses, utpote dissensionibus et persecutionibud pejores. .,.••«••.. IV — Y •
Prop. IIL Hseresim esse electionem, et in quo fit eleetio, inde damnatioD^m •«•;.; YI .
Prop- lY. Gunctas baereses ab alterutro ^onte, sive ssecularis sapieotise sive prurientis cufiositatis^ dimanare. ....•..• • . • • • • . • • ^ • Yil— XH;
Prop. ¥• Integram servandam esse fidei regulam, nec ia litem traquam esse diseerpendam. UU— XIY •
Pars posterior.
Hane PftuuH eihibet prsscripiionem, haereticos l!it ad disputandum de Scriptura non esse au^iori- dos ..;.... ;....;..•...•;.; XV-Jrtk.
SEctKOAsi. Ab ipso Cbristo apostolos, ab apostolis ficcleslas sanam disciplinam posteris {ransferen- dam accepisse, nec aliunde ullam esse accipiendam ^^— '^tXVIt.
Tkrtiam. Ueo veram ^cclesiae doctrinam, quia unam: falsam ve^o hsereticorum^qubJdliversam.XXVltt.
QuARTAM. tllud venim et divinum, quod prius traditum • i]&tX— JtXXl .
QonrrAM. Firmum esse verae Ecdesiae testimonium contihdam ab apostolis episcoporum successio- uem XxXBt.
SsxTAM. Vera est disciplina nostra, quS^ ai) apostolis utique hon ^ahmatur, imo defenditur ; fals^ ver6 quaelibet alia, utpote apostolis aliena vel incogmta^ •:..:••.•. XXXUI— XXXV .
SBPTUuii. Ad inveniendam veritatem consulehdas esse ficelesiais apostolicas ac p^ bmhilius feiicem fiodesiam eui totam doctrinam apostoli cum sanguine suo profuderunt. XXXVI — ^XXXVU .
OcTAvJiM. Ids QuUtfm in Sacf as Bcripturas hsereticis eompetere •....;.;......•;. XXXVIII^XL .
Noi^Aii. Nullain veritatexh inesse cum pefVersa b^i^ticoruitl tMverSatione ; ubi vero m^m itf Detifia, ibi gravitatem honestam, et communicationem deliberatam, et promotioneDQ emeritam, et sobjeciiohem religiosamy et apparitionem devotam, et processionem modestam, et Eeelesiam unitam^ et Dei omr- Dia * XLI— XLV.
Subjiduntur nitiaia capit^ quae catalogum haereticorum continent, de cujns a&OevtCa videsis annota- tidHem hls capitibus ahnexahi; Eob. (^).
ARGUMBNTUM PBR JAGOBUM PAMELIUM.
AAjersus hasreticos, sivS ha^eses tum terhporis gtassantes, sctipturus TertullianusMdeHs disputationibtsi sUfe mhil aul parum profici^ ceriis prcbscriptiofiibus, Hve docttinarum reirdctatU (^uti ipse alibi loqui^ tur)^ revineendos exisHmamt.
n Uhnnn d< Praueripiionibus hcBretieorum denno recensoit vir doctissimus Martinnt Josephas Ronth, S. T. P. iaSeriptonm eecles, Opiucula prcecipua qucedam, Oxonu 1840. Ejns notas, cnm Tertnlhani opera typis iteram (1864) mandarenras, editioni nov» deesse nolDimnt.
DE PR/ESCRIPTIOINIBUS
ADVERSUS HJSRBTlCOS.
CAPUt PRIMUM. monitionem provocat nostram : non oporte^e nafs
Pnusquam autem ad propontum veniat, docet non ^^^^ super haereses istas, sive quia sunt, futurae
oportere nos admirart super hcereses, eo quod enim praenuntiabantur; sive quia fidem quorumdam
prxnuntiatas fuerint, subvertunt, ad hoc enim sunt, ut fides, habendD
Conditio pr^sentium temporum ^ etiam hanc ad- tentationem , habeat > etiam probationem. Vand
Yarise lectiones. 1 Jun. et Paris, tnserunt fratres colL c. iS9. ^ Haberet SemL Venet. Rig.
IS
TBRmUANt OPBRUM PAHS 0.
16
ergo et ineonsiderate plerique hoe ipso scandali» * beant devitandi potestatem. Ceterum nibil vale-
M ^^ «... 1 « . r-k ^> 1 * • •11 I • . * .
zantur, iS qaodtantum hsereses valeant. Quan-
tum si non fuissent ^ (3) ! Cum quod ^ sortilum
est, ut ^ omnimodo sit, sicut ^ causam accipit ob
quam sit, sic "^ vim consequitur ^ per quam sit,
nec ^ esse non possit ^^.
CAP13T U.
Sed abominandas potitu et prascavendas, tanquam mortem cetemam afferentes, nihil virium haben- tes, nisi apud eos qui in fide infirmi sunt.
Febrem denique, inter caeteros mortiferos et cru-
ciarios ^^ exitus erogando ^^ horoini (4) deputa-
tam, nequif quia est miramur, est enim ; neque
quia erogat hominem, ad hoc enim est. Proinde
haereses, ad languorem et interitum fidei productas,
si expavescimus hoc eas posse, prius est, ut expa-
vescamus ^^ hoc eas essc : qus, dum sunt, habent
posse ; et dum possunt, habent esse. Sed enim
febrem, ut malum et de causa et de potentia sua,
nt notum est, abominamur potius quam mira-
mur (5), et, quantum in nobis est, pra^cavemus.
non habentes abolitionem ejus in noslra potestate ;
hsereses vero, mortem seternam et majoris ignis
ardorem inferenies ^^, malunt quidam mirari quod
hoc possint, quam devitare ne possint, cum ha-
B
bunl, si illas tantum valere non mirentur. Aut enim ^^, dum mirantur, in scandalum submiDistran- tur ; aut, quia scandalizantur, ideo mirantur, quasi, quod tantum valeant, ex aliqua veniat 14 veri- tate. Mirum scilicet, ut malum vires suas habeat ; nisi ^^ quod haereses apud eos multum valeant, qui in fide non ^'^ valent. In pugna pugilum et gladia- torura, plerumque non quia fortis est vincit quis, aut quia non potest vinci, sed quoniam ille, qui victus est, nullis viribus fuit; adeo idem ille victor beue valenti postea comparatus, etiam superatus recedit (6). Non aliter hsereses de quorumdam in- firmitatibus habent quod valent, nihil valentes, si in bene valentem fidem incurrant.
CAPUT III.
Neque scandalizari auemquamoportere siepiscopus, si diaconuSf si viaua, si virgo, si doctor, si etiam martyr lapsus a regula fuerit, quia ex personis non prdbatur /ides, sed ex fide personas.
Solent quidem isti roiriones ^^ etiam de quibus-
dam personis, ab haeresi captis, aedificari in rui-
nam : quare ille vel ille, fidelissimi, prudentissimi,
et usilatissimi ^^ in Ecclesia, in illam partem trans-
ierunt ? Quis, hoc dicens, non ipse sibi respondet,
Variae lectiones.
3 Quantum sint Seml, Pam, Vtrumvis delendum censet Heumann. ^ Quid Venet, Pam, Ria. ' Ut suv- prim, Seml. ® Sicut supprim. Venet, Rig, "^ Haec pro sic Venet, Rig. ® Consequitur Jun, Wouw, ^ Ne renet, Gourctf^ Rig, Pam, ^^ Necesse est ut possit IVouw. Cum quid sortitum est ut omnimodo sit, sicut eausam iccipit ob quani sit, sic vim consequitur per quam sit, ne esse non possit. Routh, ^^ Crucia- torios alii volunt. " iEgrotando, et paulo post aegrotat, in exemplqri leger. Le Pr. Venet. ^^ Expaveamus alii; aUi vero expaveseantur. ^* Inferenteis Ria, Pam, Venet. ^^ Etenim Franeq, ^* Mirum pro nisi Heuman, ^'' Parum alii, ^® Infirmiores Rig. Venet, ex Agobardi exemplari antiquissimo. ^^ Yetustissimi. SemU ex antiquis exemplaribus.
Commentarius.
(3) Quantum si non fuissent ! Si mirantur, inquit, r ipsam Gelenianam typis impressa. Denique ope quod tantum haereses valeant ; quantum mirarentur, usus exemplarium Agobardi et Divionensis Rigal-
*. • I <• * ^ t /% I • «• M^ • A' ' T» !•• _^t ■• •IIJ
si omnimo haereses non fuissent ! Quod sane majore multo admiratione dignum foret, cum Spiritus sanctus futuras praedixerii, nec falli potuerit. Hunc locum, antea depravatissimum, emendavimus ope exemplaris Agobardi, cui consonat etiam Divio- nense. Ls Pr. — Quod tantum hwreses valeant^ quan- tumsint. Istud quantum sint editionis principis lectio est probante Pamelio, itidem Junio in notis editioni Franekcrianae adnexis, ubi ait, c Recte» nam -zi iTvxi haereseon valere est ; cum primum valent, sunt ; cum primum non valent, aesinunt esse. » Etstitit et hsec iectio referente Pamelio, apud Quintinum in editione hujus tractatus, Gallicumque ejusdem interpretem Macerium. Quantum sunt, exhibent Delacerda, qui Tertullianum edidit Pari- siis anno 1630, Christianusque Lupus in edit. hu- jus iibelli Bruxellis anno 1675 typis mandata. Hic enim lectionem Rigaltianam, Quanium si non fuis- sent? repudiavit; cujus quidem lectionis ori^o haec D fuit. Ad marginem scilicet editionis principis ab ipso editore Beato Rhenano posiium est, AliaSf quantum sinty fuissent. Et ad tertiam editionem suam anno 1528, idem Rhenanus hoc adnotavit : ff Scripsimus quantum si non fuissent, consentien- tibus exemplaribus plurimis. » Memoratque in hac parte Yaticanum codicem ms. Pamelius. Tum vero m cdit. Paris. 1556 excusa, qua; quidem, ut dixi, Gelenianae repetitio est, hoc exstat, Q^antum non valerent, st non fuissent, Imo exstare hanc lectio- nem nunc video in editione Paris., anno 1545, a Gangneio, ut fertur, adornata, quinque annos ante
tius, spreto judicio Pamelii, et Junii, illud, quan- tum si non fuissent^ cum interrogationis signo, iu editionem suam posteriorcm recepit, quae anno 1634 prodiit. Conjecerat autem Latinus Latinius in Bibliolheca sua Sacra et Profana^ p. 197, emen- dandum esse, non quantum sint pro quantum sint. Ego nulla harum lectionum contentus reponcre ausim, quantum possint pro quanium sini, ut locus ita legatur : (^d tantum hoereses valeant, quantum psssini, RouTH.
(4) Erogando homini. Hanc lectionem, quae est Rigaltii, ct vera videtur, servare libet. Verbum erogo adbibuit Tertullianus pluribus in locis eodem, ut patet, sensu quem interimo exprimerel ; ut, v. gr : tot innocentes erogamur {Apologet. cap. 44), caro suppliciis erogatur(de camis Resur. cap. 8), virginis erogatorem (de Pudicitiaj cap. 16). Edd. ex Oper. D. Ds Gourcy.
(6) Abominamur potius quam miramur. Mirum non est tot haereses exstare : et quemadmodum, si febris contingat, non miramur, sed ejus depcl- lendae modum quaerimus, ita de hseresi agendum, et modis omnibus enitendum ne subolescat. Attende aurea verba Augustini (lib. iii contra Jul. cap. 3) : « Mira sunt, quae dicitis, o Pela^ani ; nova sunt, quae dicitis ; falsa sunt, qu% dicitis : mira stupe- mus, nova cavemus, falsa couvincimus. »
C6) Etiam superatus recedit. Loquitur Septimius hoc loco de atnletarum compositione in agonibus usitata. Routh.
17
UBBR DB PRiESGRIPTIONIBUS.
18
neque prudentes, neqne fideles, neque usitatos |^ et apostolum ejus aliquis Phygellus, et Hermo-
aestifflandos, quos hsereses potuerint demutare? Et boc mirum (opinor) ut probatus aliqui retro, postea eieidat? Saul, bonus pne cseteris, livore postea e?ertitar. David, yir bonus secundum cor Domini, postea cmdis et stupri reus est. Satomon, omni gratia et sapientia donatus a Domino, ad idolola- triam a mulieribus inducitur. Soli enim Dei Filio senrabatur 15 sine delicto permanere (7). Quid ergo si episcopus, si diaconus, si vidua, si virgo, si doctor, si etiam martyr lapsus a regula (8) fue- rit, ideo hereses veritatem videbuntur obtinere? Ex personis probamus fidem, an ex fide perso- nas? Nemo sapiens est, nisi fidelis : nemo major, nisi Chnstianus : nemo autem Ghristianus, nisi qui ad finem usque perseveraverit {Matth, x, 22). Tu, ut
genes (10), et Philelus, et Hymenaeus (11) relique- rant (U Tim. i, 15 ; [ Tim. i, 20) : ipse tradilor Ghristi de aposiolis fuit. Miramur de Ecclesiis ejus^ si a quibusdam deseruntur, cum ea nos ostendant Ghristianos, quae patimur ad exemplum ipsius Ghri sti : Ex nobis, inquit (I Joan. u, 19), prodierunt^ sed l^ non fuerunt exnobis; si fuissent ex nobis^ permansissent utique nobiscum.
CAPUT IV.
Quin poHusmemores simu^ tam dominicarum pro^ nuntiationum quam apostolicarum litierarum^ quaa futuras hoereses pramuntiarunt, et fugien^ das praafinierunt.
Quin potius memores simus tam dominicarum pronuntiatiouunn ^^, quam aposlolicarum litterarumy
homo, exstrinsecus unumquemque nosti ; putas, B 4^^ nobis et futuras hsereses praenuntiarunt, et fu-
quod vides ; vides autem, quousque oculos habes. Sed oculiy inquit, Dominialti. Homo in faciem,Deus inpriecordia contemplatur (I Reg. xvi, 7). Et ideo, cognoscit Dominus qui sunt ejus (11 Tim. ii, 19); et plantam quamnonplantatntPater,eradicat (Matth. XV, iZ) : ei de primis wmssimos osteodit (Uatth. XX, 16) ; et ventilabrum *> in manu portat ad pur- gandam aream suam. (Matth. iii, 12.) Avolent quan- tum volent ^^ paleae levis fidei quocunque afflaiu teotationum; eo purior massa frumenti in horrea Domini reponetur. Nonne ab ipso Domino quidam discentium scandalizati deverterunt? Nec tamen
giendas prsefiniervnt ; et sicut esse illas non expa* vescimus, ita posse id, propter quod fugiendse sunt, non miremur. Instruit Dominus (12) multos esse venturos, sub pellibus ovium, rapaces lupos. Quae- nam istse sunt pelles ovium, nisi nomioia Christiani eitrinsecus superficies? qui lupi rapaces, nisi sen- sus et spiritus subdoli, ad infestandum gregem Christi exstrinsecus delitescentes ? qui pseudopro- phetae sunt, nisi falsi prae<licatores? qui pseud- apostoli (13), oisi adulleri evaogelizatores ? qui antichristi (14) interim et semper, nisi Ghristi rebelles? Nunc sunt ^ hsreses, non minus doctri-
propierea cseteri quoque discedendum a vestigiis r o^rum perversitale Ecclesiam lacessantes , quam e^as puiaveruQt; sed, qui scierunt illum vitae esse tunc Anlichristus persecutionum atrocilate perse- Verbum (9) et a Deo venisse, perseveraverunt in quelur : nisi quod persecutio et martyres facit, comilatu ejus usque ad finem, cum illis, si vellent hapresis apostatas tantum. Et ide6 hcereses quoque et ipsi discedere, placide obtuiisset. Minus est, si oportebat esse ut probabiles quique manifestarentur
Variae lectiones.
» Palam Franeq. Paris. et probat Junius coll. lib. de Fuga in persecut., sic et Irenceus, Augustinusad Macrob. Amob. annotat et Juvencus. 21 Volunt Semler. 22 Prsenuotiationum Rig. Venet. » Hqc eront 5^/. Pam.
Gommentarius.
(7) Soli enim Dei Filio servabatur sine dilecto Tim. i, et deilHs Ambrosius : Fallaciaplenierant; permanere: Non mirum si nec beatissimam Yirgi- simulabant enim amicitias cum apostolo, ut adhse- nem hic addiderit Christo, qui, libro de Came rentes ei addiscerent, unde illi calumniam face- Christij de ea scripserit roinus consentanea sequen- rent, aut per alios immitlerenL TertuU., lib. de tium aetatum theologis. Laudabili sane aifectu Resurr. camis, cap. 24, hunc Hermo^enem recen- Augustinus, lib. de Natura et Gratia, adversus n set inter haereticos camis resurrectionem abne- Pelag.^ clixit : c De sancta virgine Maria, propter ** gantes. Rig.
honorem Domini, nullam prorsu^, cum de peccatis agitur, habere volo qusestionem. » Rig. — Eadem exceptiooe usa est oecumenica Tridentina synodus.
Edd. ex Opere D. db Qourct.
(8) A regula. Id est, a symbolo, a fide catholica. Adi cap. 13. Semlbb.
(9) Qui scierunt illum vitce esse v^^um. Diversum paulo sensum exhibet textus originalis {Joan.^ VI, 69), quem fideiter retulit Vulgata nostra, nec- non variae versiooes Orientalium. Pro verba vitas (eternce habes^ Noster vitas esse Verbum Christum dicere maluit. Atqui notavit La Ccrda, in Comment., hunc locum Scripiurae piures Palres non aliier ac Tortuliiauum interpretatos esse. Edd. ex opere
D. DB GOURCY.
(iO) Phygellus et Hermogenes. — Scis hoc quod aversi sunt a me omnes, qui in Asia sunt, ex quibus est Phygellus et Hermogenes. Haec Paulus, II ad
(ii) Et Philetus et Hymenams. Paulus, II ad Tim. cap. II : Et sermo eorum ut cancer serpit, ex quibus est Hymenams et Philetus, qui a veritate exdde-* runt dicentes resurrectionem esse jan^ factam, et subverterunt quorumdam fidem. Rig.
(12) Instrutt Dominus, etc. Ad verbum fere hunc locum imitatur B. Cyprianus, lib. ad Novatianum hcereticum : « Prjedixerat quidem, inquit, Dominus, multos esse venturos, sub pellibus ovium, rapaces lupos. Qui suot isti rapaces lupi, nisi sensns sub- doli? • Pam.
(13) Qui pseudapostoli. Prius illad ex domini- cis prsenuntialionibus ; hoc, et quod sequitur, ex apostolicis litteris sumpsit, II C.xi, et I Joan. u.Pax.
(14) Antxchristi. Haereticos vocat Antichristos,
Zuia ut verus Antichristus finget miracula, ita isti. ucas Tudensis legendus de Hasretic. fraudibus, lib, III, cap. 2. Lac.
TBRniLLlAm DKaOSl FAB8 U. U
(I Cer. n, 19), Um quf ia penecutipoibni ■teUriDt, ■ uniUtam coDtineDdam, et Hpiralionei s0ere«nda>
tpiun qui ad htemes ■od eiorbiiaverint ^. Neque enim eos probabilee inlelligi juvat ^, qui in heere- lim fidem demntani : sienl ex diveno libi inter- pratantnr, qnii diiit alibi : Omnia examinate (IB), 17 qaod bontim eit Unete (I Thea. v, il). Quaii non lieeat, omnibus male eiaminBtis, in elecLiiH nom >* alicujui mali impingwe per sirDrem. CAPDT V.
upit 31, liKretM vero noD mlous ab uniUle divel- luql, quam BchiimaU et disHnHODet; lioe dubio et fatPreKS in ea cqaditione reprebcqtionis coniti- tDit. in qua Bclijsmata ei diwensjones. Ac per hoc, noQ 3> eos probabilcB ricil, qui in beeraiet diverte- rint, cnm miiime divent ab ejuimodi ohjurget, edoceua ^ (Ifi) : Uaum omuu loqui et idiptum la- pere (l Cor. i, 10), quod etiam bereies non Biounl. tSCAPUTVI.
leo» MoRitHe. jijj^^ g^ interpTetatione electiorfit, qua quit sive
Porro, si dissensiones et schismaU increpat, qnie ad insfiluenaas, sive ad suicipiendas eas utitur.
sine dubio mala aunt, et incontinenli (IS") hsereses Nec diutiua de isto *>, si idem eit >• Paulus, qni el
snbjnagil([ Cor., u, lS).(juod maliii adjungat -^, nlibiliBeresesinlercarnaliacriminanumerat, scribens
malum uticrue profltelur, el qnitiem majus; cum adOaUtas (v, 80), et qui Tito suggerii [iii, lOci 11),
idea ^ credidisie se dtcat de schismalibus et diss^n- B hominem hareticum poitprimam correptionem (17)
aionibuq, quia idret eiiam hereses oportere ease. reeaiandum,, quod pervertui tii ejusmodi et delin-
dsieodil eolm, grsvioria mali prospectn ^, de >* leviqiibns se lacile crcdidisse ; cerie, non ut ideo de Bialis credlderit, quia hsreses bonn essent; sed Oti de pejoris qnoquc noUe tenUlionibus prKiDone- ret Don esse mirsndnm, quas dicerel tendere >■ ad proba}>lleS quoiqiie manifesUndos, sciltcet quos non potnerit deprayare. Denique si totum capilulum ad
quat, at a lemetipio damnaiui. Sed et in omui peoe epislola de adulterinis ductrinls fugicndis inculeans, hKreies Uial, quarum opera sunt adulters doclriaee, ha^resei dicis Grcca voce(l S),ei interpreUlione elec- tionis qua quis, «ve nd insliinendas, sive ad snsci- piendas eas' aUlur. Ideo el sibt damnalum diilt hccrf- ticum (19), quia et in quo damnatur, sibi elegit.
Varias lectiones.
** EiborbiUverunt Seml. ^ /uvet Seml.; jubel Rig. Yenet. '■ Enjeclione Seml.'. inlectiooe suspica- tur fitmui, electiooe )¥ouv. ^ Adjugat Jun. " Idera Semi. » Dpspectu Seml. » De abeil Parii. 11 Impendere Afctfn. Jun. Par. " AptM Seml. ; apit vel apet Jun., id eit, Mno tjuaii vincula ap/ui» conttrivgit et coHtinet ^ Nos Veftel, ^ Objurgani, et docens Sepj. Pftnt. ^ pis|iii(o add. Heuman. « Bt Seml.
CoinmcDtariiis. (f ti] Om^n rx^tni»ate. psretici, ioquit Quin- {• nenti, id est slatim. Juslioqs solet dicere ex conti- tiinis, nniiquam non prEe|etne'ruTil,' mocloque non henti; ceu lib. V.f tJl ei eontinenli Alcibiiidem du- pneUxitiit, opinionibus suls, a'solite Palrum regula cem Conone duoe muUrent.i Bt I.vn : « Tencri non variBOtibug, id quod ipsc Chrisius Ctirisiique di^i- pqluit, quin ex coniinanli acic decernerct. • Rhb\'. poli faeieodum prfem^foueruat. llle auis dicebal : (^t) Cum maxime diverli ad ejusmodi objurga>i'
iiteridiie a rajtti'p(opheiii Cavete a Scribii et doceru, etc, lu fere editt. ante Kigaltiom, ni-^l
A' fermento Pkariidontm el Sadducceorum ca- Auod ad pro oA px uUimn Hhenanj edit; atque eilii.
\ teducat, etxi. [Sailh, Fari^icasi utraquc Itbuns tcposui. Rectc forlassf
h), subinde suos Apo- notavit Jnnius, essc hoc laco cutn maxime idcm w
g(inm mimme, Sic et alibi Terinllianiis. Sed Rlgn'-
Has posuil, ■ Cam ihaxime diverti ab ejusmodi o\<-
jnrKei, edoceniiV ■ e(c. Hiniis rccte. Ronm.
■ (17) Poil primam correptionem. U6<\'k hunc Paiili Ii^cnp consunier legimus : Ilivreticum hominem
\eguiiv VII, IB; Narc. viii, 15 i xii stQlj nipncbftnt ;
Byudicilo|giiiiijii berteptjicitum Deo {fep/ifs.v, 10).
Itpm ; Prophetim (interpret^tionpB pufa Scripiurie
djvinfe. ap declaraiioncs Hdoi vcslrae) nolite 'per-
Ttere, sed omii'a probat^ (I Tkdss. y, Sl). l^rte-
ifire^ ■ ^ot'te omni JpiViiijt crcdere, sed ptobaie im
ipirtlus ex Deo sinl (I Joan. iv, 1), Sic iiiodn
curiojj qpid^iji male fe[i^f! ta(iocipanlur de sacra-
mei(lis ptnfnttiis EcjlesiEB, prisca^Binl ea neeiie, dc
t|(ibits el rori(|is riiai)le»i el enplqrsre se vellp d'-
cunl [ul qlitn dipebaof) 'i)iruii| vera prdferalil, om- urecis irgi poit unam, in LAunis coaiciDus,
iiium sci^Ilcct ^ii^pc iiide'ralif)fiil!)ua dlstSiissis. Aiunl D tinam et alfcram. Ankotatio ad edit. Bomanai
. iripium ease : omnia p/Qbdle. Sii; senslrr l^cr suBprbiBiTi noslran) nrmts facili c}' liihrico
mmx) (Jejiil>iTiii]r in ha?re.-es '.': Cliristiiinp
Ifictor, h^pd quibuivis {llml, ontfiia probate, ceelera- (jue sui^rior^ dipu fuerc.'Non enim piito ttt^-^v ({uempiam, si \eiit ainbujare cnule. possc hoc WW prwseplum : quias.ipienii|>us, ei non iilsi- pimjbus , inipeiatum ckI. iJi^c ei alia eoilcm p^rlineiilia Hieronynjus inlerppetaiis illud (E^iAm. J, (6] : Yidele(iYomodofauteambuleiif.&.mb.<iao- quplc^onduB in )II^d ffl TbqBS' ^apdatum : Omnia
{lS'y Et tncontinenti hmretet tubjw^t. Incomi-
imtunamautalteramcorreptii Ijaui oraiseniht voces au( alteram, tosic Terlullioun li]ci'S. Cypriano ep. 55, et liti. iii, cap. 7S ad Qni- rinnm, Ambrosio jiluribua jn locis, ac Hilario Ro- inanie EccleMip diacono. S. flieronjfmus vero ait, in Grecis lcgi poit uriam, in Lalinis codicibus, post unam et alteram. Aknotatio ad edil. Romanam liu- jus iraclalus, our anno 1*769. prodiil. Ad S. Scri- plui^ lociitn ^iiod alliuet, Gnecorum superstilum c6dicuih leclio est, plur^is con&cnlientibus Latinis, [ietI )ii» *at }iuTipBi vnulcotsn. RooTH,
[18) Grceca voce npctiic scilicet idipsom si^ilicat.
Edo. ex opere D. or Gochct.
(19) Ideo efiibidarmtatum dixit lupreticum.Vmlo
Cirins diiit, ui a semetipio damnatui. Pro quo lit;i- nr hodic apud Aposlulum : Proprio judieio condem- natui. Vcrnm illud cl legit niiani et dcclarai sic (uti eliam annoiavit Quiotinus) B. llierpnymua. HKre- tli;ils a semeiinsu daihnitns eue ilicitar, propierea dViOtl adtimr, foqijcator; homicjila,' et (^^cni vitia
ai
I4IB8R 9B f»il4il0iUPTIOnBW.
22
N«)bis TO^ nibil m nftttro arbitrio iBdacere liw|, ii pbilos«plH«e ipsiuf elfgit (I £«f. i, (T). Et ett eaim
• » • ^#1 Jl* •_! !_•*• •_! ^ A*A4 •*• 1 S A • f *
sed Qfit;#|ig«re ^? quo4 ^liquU 4a j^rbiirio 8«o iodiirv xent Apo^iplos Doo^^ |)abofl»f)$ apctores, qai nre ipji qoi^utm ex sao arbiprio^ qttod iDdueerent ^^ fHfigfir^iU; sed acceptai^ A Cbrisio difcipllDam fide- liter oationibas assignayernpt. Iiaqae etiatmi ang$r lusdecaslis aliterevangelia^rpf,anath€ma diceretur a nobis (20) (i, 8). Providerat jam tunc Spiritus sanctos futaram in yirgine qnadam Phijnmene (21) angelum sedactionis, transfigurantem se in ^pgelem lucis, cujus sjgnis pi praestigiis Apelte^ induMs^ novam bseresiD ioduxit.
CAPUT VU. fpsas demque heereses cum a philosophia subomen*
roalaria ^ aapieetie aaeeularis, temeraria istprprefl diyine nature ^^ et dispositioais. Ipsse deniquc b«- reses a philoaopbia subornaatar (ft3). lede (Bonett et formaB nestio qott, et tnnitas hominis ^' (24), apud Yalentiaum : Plalonicus fuerat ^ (25). Inde MAnctonia Deas meiior de IranquiHitaCe t a Stoicis venerat. fit ut anima interire dicatar, ab Epicureia^ obaeFvatur. Bt ul ^ earais restitutio negetur, de uaa omnium pbiloaopborum sohola samitar. Bt ub! myateria cnm Deo aBquatur, Zaoonia dtsciplina est, et ubi aliquid da igneo deo atiagatur ^^ (26), Hera- olitus intervenit ^ : Eadem materia apud hflereticoa et pbilosophes vqlulalur, iidem ^ retractalus im*> tur,eoeicuriositatisnomineetiamcavmop0rUw%V^^^^^r'V^^^ aiainm, ei qnare f et nnda bama.
ab 4postolo jfra^criptum
19 Bse sunt doctripae hominum (jS2) et dsepionior ruro, prarientibes auribuf (TI fim. iv, 3) naUa de ingfnip sapientiae saecularis ^, qU9Q) Poipipus §tfi|f tiiiom yoc^s, stultc^mun^i in coof^siopefp ^^atiam
et quomodo? at, quod proxbna Valeatioua propo^ suit, unde Deus9 Sailicet 9^ de eathymeai, et ao« tromate (27). Miserum ^ Aristotalem (28) I qui illia dialeetiaam ipstituit, artififiam slrueadi et deatraeor di, verajpellem in sententiis, coactam ia fBOBJectu*
Varfse lectiQne.s<
fif sm^piQ^tuir '/. de Antnw^ ., „, fliest g, Y^tf
Sequitur, pro miserum ,S^m/
Invenit suspicatur Heurhan^ ^*' Idem r^n^^
CjQiQiijentariH^. per sacerdotei^ ab JScclesia propp|Iuniur ; ^aefetici Aclaolitip i^ ad edit. RoniaBaiii ex Gbristiaai Lup| autcm ih ^emeiip^os senteotian^ {erppt, arbitrjp ^holiis de^aipta, Ip^
suo de Ecclesia r^de^tes ; quae ref^^^» propru^ (25) Plqfpfiicus f^eraU Tbepd* CintenM iuni^
conscientiae videtur esse damnatio. Pah. conSrm^yertft ia quibusdam [qiiqdem) in^i. legi|
(i(S\AnaUiema diceretura nobU. Proifidevat J4m t f^latanipus /i*rpr,forte mpljuj; Jraa^//t<aioppqnir
tunc Sp. S. U»c locu^ ab Uieronymo ci^atur, in cap. tur. Spif^B», At yero scribit Auctor ipfra* : « Ubl
I ad Galat. : % EleganVer, inquit, iq hoc loco vir doc- tiasimus TariuiJiaoMS, adversus Ap^iem et ejua virgiaem Philumonem, quam angelus qf^icfana ({iAbo- Iici spiritus ei perve^s iniplever^f, bfinc eise spri- bit angelum, cui, multo ante^uam Apcll^s uMoer^r tur, Spiriius sancti vaticinio sit anathema pfsr Af>^8r tolum |)ropheiatum. » Rig.
(21) /n virgine quadam Philumene, Pbilameae puella fuit Alexandrina, quae familiari daemone ob- sessa inulta mentiebatur. Hanc poslca comprctsit Apelles, adeoque faiijus impudicae maiioris amora caecns fuit, at librum scripserit lioe litnlo, Philu- mena; Prophetice el Phaneroses, Vide fiuKcb., lib. w Hist. et B. Aug. da Hagr, ad Quodvultdrum. Gaeteri fere orones conanUo impuram hanc muliereulam silentio obruere conati sunU Li Pa.
(22) H(e sunt doctrinm hominum. Doctrinae dia-
tunc V^leBtipus PlatpnicaB sectator? • (o.
(26) Pfi igneo Deq. Peos igneus Apalli iribiiitQr cap. 33. Ip.
(27) Eptrofnate* Ui^ronyqius, in Anias pfophetaaa primo Gomn^apiario, scrjbil, Yaleptinum ex aeonir bus suis extremum, hoc ^»^ trigasimufp, Gliristuin voc^re et fxTp<p(i4, hoc est abortivum. Rhbm.
(2^) fliserum Aristotelem* (jregQrius Baeticaa, lib. oa tidOf ed. Rom. : c I^pji, infeii^, adversua Ghristiin) Dpmipum totius crpatura^ Aristotelis artir ficigsa arguq)enta colligere, qpj te Ghristianum qua-. Utercuoque profiteris, nec ^versus piam ooofaa- sionem (peqfirrabiliy de Deo s^ramenti, ut calculo calumnii^pre, qqasi ei di^ipliaa tarrenaB auppuia* tioni^ Ci|rpam^riptpr adveaii^ lAm > Dbi aunt nuuc illa impia yestra sopbi^n^at^, quae Aristotelis, episcopi vestri. magisterio didicistisf * Non est irir^ vi^lis 4ucior ille Baeticus eDispopus Eliberitanua :
bohc«, naiae ct inveniaB his, qui pranani auribus ; D censetur inter scriptores ecclesiasticos oaialogo Hier
hnm,„.K«. «.M.i:..# ^«; A...;^^^i. „...:.. .. ._ ronymi^nq. Scrjpsit autem ad Gallaq) Placidiam,
TbeodqMi imp. filiam, adversus Arianos, et sana miror nomipem, caetera salis ingenuum, ne semel quidem Septimifina posirum npmiua^fe, cum ab eo passim h^a( qmlta. Rio. — Sequitur Aristotslem. Ita edit. princeps Rhenapiana, verba jungens caip prioribus. lo ultima edit. sua Rhenaaus emepd^vit, inserunt Aristotele^, Pameliusque se ^ic legere eit codice Vaticaao test^tus e^^ Jupius yero iu noti^ ad edit. Franck. in (|ua quideoi, sicut ia Delacerr dae editione, hsec lectio exstat, hoc monet, « (Prima) ediiio Rhepani, spquitur Aristotelem, alii nUserum Aristotel^m ^otCo-fiiixSii.Kihil muto. »Veram tainen istud wiijprttwf i4m^a/e/m, fluoil exhibet adii. Pana. anno i556 excusa, recepit Rigaliius. pgo intwraa, quia nulla harum satisfacit lectiqpupi, scribendpfl» puto se(f$^T ArisioieleB* RqpTH.
homioibos, videlicet, qui dcsideriiia variis et cama- libus aguntur, quique audire nova, ct curiosa, et mollia appetani. Unde sibi rrmgistros quaerunt, non qai vcrbo mordeant, et obsistant vitiis, sed qui sibl et suis concnpitfcentiis blandiantur, et scalpant aares, dum meliita praedicant, et vulgo plausibilia : isti sunt quos praedixit Paulus, II ad Tim. iv. Lac.
(23) Saborhantur. Ornantur videlicet, iustruun- lur, augenlur, quod constat Lalioe dici. Notae ad Thomasii InstU, theol, vol. I, p. 44. in quibus hic Tirtalliani liber coUocaius est. Roum
(24) Trinitas hominis. Ut has nugas interpreiari valcamus, miitit uos Somlerus ad JertuUiani librum de Anima^ cap. 2 ; ad Irena^i aulem lib- I CQUtra Htereses Thomasi^ni t^xtus c^itor. « Haec tfinita^ SQDt, homo hyjicns scu choicus, id est, materiali^ aat terrenus; psycnicus seu apjrpolif» (t &pirita1is. »
28
TBRTOLUANl OPBROH PAR8 IL
24
lit, dHnm ia argamaiitU, Iqierarum «ontentio- § com et PlaiODieam et dialMtieum Cbristiania-
mq 1 • .» _•!_• • • _ «^ • » ^^ g^ ^«k«^V «1 ^ ^V 1 • • •• •
Bvm ^^ molesttin etiam sibi ipsi, omDia retractan- tam *2, ne qnid omniao tractaverit. Hinc illse fabu- to<29) etgenealogiiB interminalnles(ZO)^ etqucestuh nei infrtictuosiBtetsermoner serpentes velut cances (I Tim. I, 4; iii, 4; II, Tim. ii, 17-23); a quibus B06 Apostolus refrenans, noroinatim philosophiam eontesiatur ^^ caveri oportere, scribens ad Golossen- aat (ii S) : Videtene quis vos circumveniat *^ per phi- loeophiam et inanem seductionem^ secundum tra- ditionem hominum, prastes providentiam Spiritur sancH. Fuerat Athenis, et istam sapieniiam huma- ■amt affectatricem ^ et interpolatricem vcritatis, de iODgreaaibaa noverat, ipsam qnoque in suaa haere- iaa mullipartitam varietate seclamm invicem repn- gDantium. Qnid ergo Atb^nia et Hierosolymis? quid
mum ^ (32) protuleruot Nobis curiositate opus non 1$% est post Ghristum Jesum ; nec inquisitione, post Evangelium. Gum credimus, nihil desideramus ultra credere. Hoc enim prius credimus, non esse quod ultra credere debeamus.
GAPUT VIII.
Nihil autem obstare illud : QuiEaiTE, et invenietis; id enim dictum ad eos quibus nondum agnitus Christus,
Yenio itaque ad illum articulum, quem et nostri
prsetendunt ad ineundam curiositatem, et hseretici
inculcant ad importandam scrupulositatem ^^ (33).
Scriptum est (inquiunt) : Quanite, et invenietis
(Matth. vin, 7). (}uando hanc vocem Dominus
emisit, recordemur. Puto in primiiiis ipsis doctri-
Aeademie et Eccleaie? Qaid bereticis et Ghrisiia- B nse suae, cum adhuc dubitareiur apud omnes, an ■liT Noatra institutio de Porticu Salomonis (3i) est, Ghristus esset, et cum adhuc nec Petru«% illum Dci q«i et ipse tradiderat Dominum in simplicitate cor- Filium pronuntiasset ; cum eiiam Joannes de illo dis e$se qucgrendum {Sap. i, 1) Yiderint, qui Stoi- certus esse desiisset ^ (34) Merito ergo tunc dictum
Varise lectiones. ^^ Conientione Seml. Artificem struendi et destroendi versipellem, in sent. coactam. in conj. duram, in argum. operariam cont. Routh. ^^ Tractantcm Seml. ^^ Gootestatus Seml. Venet. ^^ Sit cir- eamyenimus vos Seml. ^ Assectatricem Venet. ^ Gbristianis Paris. ex Gor%iensi , christianismo prse- Uilerunt voltf^a^ Rhen. ^^* Guriositatem Semler. ^ (^uaeaiaset Eeuman.
Gommeatarias. (29) Binc et ilUe fabuUe. Propter Judseos, inquit a veritate alieni, nihil nisi figmenta et imposturas Qaintinus, hoe admonitnm putarunt, qai continue tradere possunt. Quorsum illorum opiniones aui er- progeniioribus suis Abraham, Isaae, Jacob et aliis rorea cum Ghristianis dogmatibus permiscebisl An glonabaiimr. luaUiis eerte gloriatio,sed quae nullam neseis infelicem pictoris illius exitum, quem refert gignebat questionem, neque fabulas hat^bat. Nam Q Zonaras? Is cum Ghristum Dominum eodem habitu verum auam qniaqae geous et majores snos inier armisque effingere veliet quibus Jovem suum de-
Jodeos habebat notissimos, et citra controversiam. Nonnulli gentiles reprebendi bic dixerunt cum sua Iheogonia. TertuUianua bereticos seonam fabricaio- rea ootari crediJit. In cellas enim varias distingue- biDt illi eonas auos, ostendentes qais a quo gigne- relur, quibus omnem contineri divinitatem mbula- bantar. Apoaiotoram cooevi Gerdon et Yalentinus erant, qai noo finiendia istis quaestionibus supra ■KMlam turbabant infidelea. Inter quos ab Apostolo DOiniDator H^enseus, Alexander, Philetus. Bt meo qoidem judicio, totas itle locus ad hsereticorum con- fataiionem apeetat. Bpiphanius etiam sic intelligit : PfO more ealumniari mihi videtar, qui locum de- torquet ad cseremoniaa et hominnm conatitatiunculas (at loqaitur) et qusestioaei scbolasiieas. Pam.
i30). Et aenealogia intemUnabiles. In Grseco vox libetur £ctp^i( (I Tim. i, 3). Judaeorum notat
pinxerat, illius stalim manus in tabula exaruil, m qua tantam impietatem adumbrare voluerat. Gaveas sedulo ne duas bas res omnino contrarias infelici conatu conjungas. Li Pa.
(33)i4d tn^undam curiositatem — ad importandam cwiositatem. Habet auctor infra in cap. 12. qua^s- tiones inire. Ac simile est iilud supra, c quarum opera sunt adulterse doctrin», haereses dictse Grseca voce ex interpretaiione electionis^ qua quis sive ad instiluendas, sive ad suscipiendas eas, utiiur. » Porro sine causa, opinoo mutavit posteriorem vocem euriositateminscrupulositatem Rigallius. AdnoUnle ad edit. Ualensem Semlero, videri nomen novum abfuisse, curiosilatem rcvocavi. Routh.
(34) Cumetiam Joannes deillocertusesse desiisset. Hoc est, etiani post excessum Joanuis. Rig. — Recte sic interpretatur Maccreus de Joanne Bapii^ta,
deliria ei ridicula commenta quse iis n*l19D dice- ^. qui de Ghristo certus, utpote voce audita de coelis : biDtur. Basilidiani vero et Yalentiniani qui gnos- D Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene com-
placui {Matth. iii, 17), jam esse desierai, id esl obierat, decollams ab Uerode. Sed ma^is placci sensus, quem indicat LalinidS, in lib. seq. de Baptismo, ut sit idem quod ibi (cap. 18) dc Joanne legilur : « Usque adeo spiritum propheiiae in iilo post toiius spiritus in Dominum iranslationcni de- fecisse ; ut quem pnedicaverat, quem ipsc dosi>^nA- verat, po^tmodum an ipse essct sciscitatum miserii {Matth. XI, 2). » Giii simile est et iilud (iib. iv. Adv. Marc.) : « Ipsojam Dominovirtulum.Sermoue et Spiritu Patris, operanle in terris et prsedicantc, nccesse crat portionem sancti Spiritus jam absce- dere a Joanue. » Pam. — Revera videtur Tertullia- nus lib. de Baptismot impegisse in tam absurdum errorem. Gseterum fatendum est tempore primitia- rum doctrinas Ghristi Joannem Baptistam nondum esse desiisse, ut interpreutns est Maoereas. Edd. ex opere D. db GoimcT.
tiee pravitatis orant veluti rami, aeonas usnrparunt. pro iilis Judseorum fabulis. Qui Pluiarchum legerit m IsideSf tales fuisse Persarum Magos comperiet.
Lb Pe.
(31 ) De porticu Salomonis. OpDonit Noster porti- eam Salomonis porticui scilicet ^toicorum. Gonstat enim ex Evangelio et Actibus apostolonim lum Christum, cum apostolos in templo ejusque porticu sepius docuisse, quse Porticus Sa/omonts dicebatur, ideo sane quia ruinis porticus Salomonis supers- trueia erat {Joan. x, 23; Act. iii et v). Edd. ex opere D. db Gourct.
{^%)Etdialecticum Christianumum.^on levecerie ar^mentum, Chritiiianis exosas esse debere so- pbulieas qoestiones et eaptiunculas logicfle, quibus leHgtonis et tbeologiae puritas conspnrcatur. Quor- •om enim a Platone aut Aristotele peodebis ut ChrisliaDus sis? qui, cum ethaiei ambo fuerint, et
25
LIBRR DB mSSGRIPnONIBOS.
26
esl ^ : Qucsrite^ et invenieiis, quando querendas a jactabat panem fiiiorum^ nondum in vtam ^ natic
_ji ^ A : ^Ji i. _^_ A «A rtA 1 " _ _ •_ 1.1.. A /mr-^^L ja., • •■ •
adhne erat, qni adhuc agnitns non erat ^. Et hoe qnantnm ad Jndseos; ad illos enim pertinet totna sermo soggillalionis istius, qui habebant nbi quse'- rerent Christum. Habent, inquit, Moysen et Eliam (35) (Lue. XVI , 29) , id est legem et prophetas (36) Christnm prfledicantes , secundnm qnod et alibi {Joan, y, 39) : Scrutaminij inquit, Scripturas, in quibus salutem speratis ; iUas enim deme loquuntur. Hoc ^^ erit, <}ojBniTB, et nrvENiETis ; nam et se« qnentia in Jndseos competere manifestum est : Pul- sate^ et aperietur vobis. Judaei retro penes Deum fnerant; dehinc ejecti oh delicta, extra Deum esse coepemnt. Nationes vero nunqaam penes Deum, «m stiUicidium de situla^ et pulvis ex area, et foris semper (Isa. xl, 46). Itaque 1$1$ qui foris semper, qnomodo pulsabit eo ubi nnnquam fuit? qnam ^ B januam novit, in qnam ^^ nec receptus, nec ejectus aliquando? an ^ qui scit se intus fuisse et foras actum , is potios pulsabit ^ et ostium novit ^? Etiam, pbtite, bt agcipibtis ei competit, qui sciebat a quo esset petendmn ^^, a quo et erat aliquid re- promissnm; a Deo scilicet Abraham, Isaac et Ja- cob , quem nationes non magis noverant , quam nllam repromissionem ejos. Et ideo ad Israel lo- qnebatnr : Non sum^ iuquit (Matth, x, i5), missus
num ire mandabat {Matth, xxviii, 19) ; siqnidem in fine praecepit, ul vaderent ad doccndas ettinguendas naiiones, conseculuri mox Spiritum sanctura Para- cletum, qni illos deducturus esset in omnem veritor tem {Joan, xvi, 13). Et hoc erga illos ^ fecil ''i. Qnod si nationibus "^* dcstinati dociores, apostoli ipsi quoque doctorem consecuturi erant Paracle- tnm, muUo magis vacabit ''^ erga nos qujbritb bt iNVBNiETis , quibus ultro erat obventura doctrina per apostolos, et ipsis apostolis per Spiritum sanc- tum. Omnia quidem dicta Domini omnibus posita sunt, quae ''^ per aures Judseorum ad nos transie- rnnt; sed pleraque in personas directa (37), non proprietatem admonitionis nobis constitnerunt , sed exeinplum.
CAPUT IX.
Nobis autem^ qui jam credidimuSy aliwi non quof"
rendum,
Cedo nnnc sponte de gradu isto : omnibus dictum sit, QUJCRiTE, BT INVBNIBTI8; taitien et hic expedit ''^ sensu ''^ certare ''^ cum interpretationis gubemacu« lo (33) (39). ra NuUa vox divina (40) ila dissoiuU est et difTusa ut verba tantum defendantur, et ratio verbomm non constituatur. Sed in primis hoc propo- no : unum nlique "^* et certum aliquid (41) institu-
nisiad oves perditas domus Israel ^. Nondum canibus
Variae iectiones. ^ Merito ergo tunc dictum esi abest a Seml. ^ Qui adhuc agnitus non erat abest a SemL ^^ Hic Seml. ^ Quomodo Heuman. ^^ Qua Seml. •* Annon Heuman. ^ Pulsavit Venet. ^ Ad ostium qood novii Heuman. ^ A quo esset petendum abest a Seml. ^ Israelis Seml. ^^ Genlium vel inserit Semler. '^ Srgo iUo Venet. post Rig. ; ergo illo^ Semler. ''^ Ita Juniwi, alii leg. facit. ''^ Erga i//os si vacai , qui nationibus Heuman. ^' Ita Heuman ; aUi volunt vacabat. ''^ Ita Paris. post Pam. quae abest a Yenet. Kig. '^^ Expendit Venet. ''• Sensus Seml. Paris. Fran. '^ Gertae Paris, Fran. '^ Itaque Seml. Jun,
Commentarius.
(35) Habent et Moysen et EHam. Etiara hic am- r tur si nec expedit in Christianum convenire ordinon plios quid l^ii qnam habeatur Lucse xvi, ubi so- filii prodigi. Quod si nec in Judseum integre filii Graece et Latine : Habent Mousen et imago cononrrii, ad proposiium Domiui simpliciter
interpretatio gubemabitur. » Porro mox infrtthabes, — ne. Quafrite^ et invenietis, sine discipUna ratuh nis interpretentur. Deoique voces ita exponit in in- dice suo Latinitatis TertuUianeas Senilerus, c cum ratione, cum disciplina rationis, quae omnem inlerpre- tationem gubernare debet, et in ea semper regnare. »
ROUTH.
[kff)NuUa vox divina. Simiiem^locum allegat ad margioem Quinlinus , qui iu Decrelis citatur i, q. 1, c. Marc. Non pulemus iu Scripturarum verbis esse Evangelium, sed in sensu; non in superficie, sed in medulla ; noa ia aermonum foliis, sed io ra- dice raiionis. Pam.
(41) Unum utique et certum aliquid. Recte hoc
interprelatur Macereus de una reguia seu symbolo
fidei, cujus unusquisque articulus utius esl, certus
et determinatus. Nec|ue enim Ecclesia post aposto-
ris. secunda et Franek. < taraen et hic expetit D los oovum aliquem hdei articulum credendura pro-
Jnm legitur Graece et Latine : Habent Moysen et prophetas; fortassis oogitans, cum hsec scriberet, uper apparitione Mosis et Eliae in monte Thabor. Pam.
(36) Habent, inquit^ Moysen et Eliam. Hic memo- ria fetellit auctorem. Sbmlbr. Habent Moysen et pro- phetas. RouTH.
(37) Sed pleraque in personas directa. Judseomm, sciiiceL RiG.
(38) Cum interpretationis gubernaculo. Id est, eom ratione , eum disciplina rationis , quae sane omnem interpretationem gubernare debet, et in ea semper regnare. Hunc locum eodem sensu tracta- verat. Irenaeus lib. ii. cap. 46. Rig.
(39) Tamen et hic expetit sensus, certare cum in- terpretationis gubemaculo. Sic edit, princeps : sed expedit pro verbo expetit habent ed. ullima Rhe- nani et prima Parisiensis. Prsestant ediliones Pa-
Msus certse interpretationis gubernaculum , » et revocavemnt hanc lectionem Lupus et Thomasius. Nam ediderat Rigaltius, afferentc illud e veteri suo eodice Wouwerio, a Tamen cl bic expedit sensu certare cum interpretationis ^ubernaculo. > Prsetu- lerim ego lectionem Rigaltianam, si modo voci iensu particula de prsponalur. Ad voces , cum in- terpretationis gubemaculo quod attinet, scribit auo- tor io lib. suo de Pudicitia^ cap. 9 : « PIus est igi-
posuil. Etsi enim clarius explicueril quosdam ob- scuriores, qui ob sui aut obscuritatcm, aut ambi- ^uitatem , possent conlentionis causa esse inter hdcles, et dislinxerit in plures, qui prius in uno generaii articulo comprehendebantur : non prop- terea censendi sunt pluros reipsa arliculi fidci, scd distinctione et explicatione duolaxat. Quod enim veteres ia genere cogpoverunl, nos disiinctius et particulatim , crescente in dies hominum (haereti-
3?
TBRTULLIAW eWBUM Vm U.
38
tum esse t Cbriatt, quod oiedan onmimodo de- ■ io modo, ut qnouiqoB. Igttuv qneroDdvm est quod
beant natiOD^a, et idcireo querere, «t possint, eam inTeaerjnt, credere. Unius porro et certi institui infinita inquisitio non poteftt esse, qusrendum est donec inveniai^, ct credendum ubi invencris ; et ni- bil amplius , nisi custofiiendum quod credidisti : dum boc insuper credas , aliud non esse creden- duro, ideoque nec requirendum, cum id inveneris etcredideris quod ab eo institutum est, qui non aliud tibi mandat inquirendum,quam quod iQsiiluil. De hoe quidem si quis "^^ dubitat, constabit penes nos (42) esse id, quod a Christo iuslitutum csi. Interim ex fiducia probationis prsBvenio ^, admonens quosdnm nihil esse quserendum ullra quod ^^ crediderunt id esse ^^, qnod quaerere debuerunt; ne ^^ qujeritb, et
Gbristu9 1$^ insiituii; utique, quando non inve- nis ^;utique^ donee invenias. Invenisti autem, eum credidisti : nam non credidisses, si non inve- nissee; sicut nec qoaesisses, nisi nt invenires. Ad hoc ergo queris, ut invenias; et ad hoc invenis, nt eredas. Omnem prolationem (43) querendi et in- j veniendi credendo fixisti : hunc tibi modum statuit frucius ipse quaerendi ^; banc tibi fosaam deterr: minavit ipse, qui (e non vuU aliud credere, quam quod instituit, ideoque nec quttrere. Cfeterum, 81 quia et alia tania ab aliis aunt instituta, propte- rea in tantum quaerere debemus in quantum pos- sumus invcnire, semper quseremus, et nunquam omnino credemns. Ubi enim erit Snia quaerendi?
iNVENiETis sine ^^ disciplina rationis interpreten- B vibi statio (44^ eredendi? ubi expunctio (45) inve-
niendi? apud Marcionem? Sed et Valentinus propo- nit : QUJBRITB, KT iNVBNiETis. Apud YaUntinum? Sed et Apelies hac me pronuntiatione pulsabit; et He- bion et Simon« et omnes ocdines noa habent aliud, quo se mibi insinuantes, me sibi addicant ^. Erit itaque (46) nusquam, dum ubique convenior^® (47), QUiERiTB, BT i^BNiBTi8 (48),et vlut^^^Sjsi uusquam
tur.
CAPUT X.
A Hoqui sisemper quofrimus, nunquam inveniemus,
nunquam credemus.
Raiio autem dicti hujus in tribus articulis consti- tit , in re, io tempor^, iu modo : in re, ut quid sit quaerendum consideres; in tempore, ut quando;
Variae lectiones.
'9 Qui Venet. ^ Praeverto fAitini^s, prsevi^qto, Semler. «^ Quae Y^^^- ®" P*^ ^^^^- ^^ ^^ rejecerai Rhen, et tVouv. ®* In d. r. inlerprete legerat Rhen. ®' Quandiu non jnvenisti Jun. ^ tJlique rej. Semler. •' Credendi Rig. ^ Eritaque Agobardi liber. Ero itaque Rig. Venet. Pam. Ergo itaque HeU" man. "^ Conveuio Rig. ^ fit velint me sic esse nusquam Pam. et velint sic nusquam, quasi Seml. Rhen. el velim sic nusquam Jun. Delenda censet ff , cf velul si nusquam Heuman.
Commei^tarius.
coruiif nempe qui fidem impugnant) curjosiiate, et q Creatqre, invenies io eo el illud, propter quod al-
grati?! Dei in Scripturis explicaiidis ; juxta illud terum Deum credis; ^ tertius autem iu lib. de
Apost. {Ephes, iii, 5) : Quod (^liis generationibus non est- agnitum /iltis hominum,' sicuti nun(i revelatuv} est sanciisaposiolis ejus et prophetis in spiritu^PAM.
(42) Nos. Id est, Calholicos. Semler.
(43) Prolationem. Id est, conliiiuationem, dura- tionem. Semlbr.
(44) Uln statio. Tota periodus Allegorica est, a re castrensi sumpta, ac si dicat : hxisti palos tentorii et stationis luae; ne crgo ulterius proferantur. Per- venisti ad fructum quaerendi, quae ob hanc deler- minationem libi Dcus imperavit, nec ultra debes quaerere. Est eoim statio, ubi solent couMstere mi- litares et confabulari. Lag.
(45) Expunctio. Id est complcmcntum. Junius.
(46) Erit itaque. Hsec miui Hduda est sensum bunc esse : Dum lot ac tantis assentior quaarendum esse, quserendi finem non faciam , quci maxime
Came Chiisti, cap. 41 : c Sed aliam argumeniatio- i^^m eorum ^pnpnmt^j, exigontescur, » etc. Quar- tus deniquein )ib. de Testimonio ^ntm^,cap. ult. : « Cum enim times fieri Cliristianus, eam (animam) fonveni , cuv alium colcns, Deum nominat; cum maiedicendos spiritus denolai, dajmonia pronun- tiat, cur ad coolum contcsiutur, et ad tcrram de- testatur; cur aUbi scrvit, nlibi vindicem convenit. » In quo quidem loco verbum convenio cu ii sensu arcessendi posilum videtur, Anglice convene; sicut postea, ubi hofreticum couvenire, seu arcessere auc- lor habel, cap. H). Iii illo vero, de quo ajrimus, va- let idem atque deprehendo. seu, mihi occurrit. De- nique, quod ad rem est , in cap. 43 , hoc exstat, Qucerite^ et invenietis, ubique meminerunt. Routh. (48) Quofrite, et invenietis. In textu objecto nihil esi quod faveai liberi examinis assertonbus , sed
optanl haereiici, uii quaeram semper cum cis quasi agitur tanlum de precibus enm fiducia ad Patrem nondum rcpererim quod Christus instituit, quod D qui in coelis est attollendis, quia profecto, siquidem
quaeri, quod credere necesse est. Albasp.
(47) Dum ubique convenio. Sic Rigailius rx edi- tione priiicipe , ubi lameu Rhenanus scribendum conjcccr.it convenior. Quam scripturaui amplexa est non cdit Paris. prior quidem, sed editt. Paris. sccuiida et Franek, probiiite Semlero, et rcvocan- tibus eam iu editionos siias Lupo Thomasioquc , haud multo divt rso sensu, ni tallor, afrixo, quam habel Senecap iilud, « Nusquani est qui ubique est. » Epi^t. 2, p. 5, ed. ^chweigh. At vero, ut Rigaltio locum rcsiituenti poiius assentiar, mihi suadet uotio vorbi comenio v\ quatuor, vel quin- ({ue Tertuiiiani loci> eiuia; quorum primus exstat in libro de Jejuniis^ cip. IH : « Ecce enim, inquit, convenio vos et praeier pascha jcjuiiantes. » Alter in lib. II i4di;f . Marcion. cap. 17 : « Repende autem austeritati lenitat>*m; cum utrumquc conveneris in
nos, cum simus mali, novimus bona data dare /iliis nostris, mu\io magis Pater noster, qui incoslis est, dabit bona petentibus se (Mattk. vn, 11). Neque dis- similem exhibcnt sensum loca Ev. Luc. Ibidem ob- jecta. Edo. ex opere D. db Gourct.
(49) Et velim sicnusquam, quMsi qui nunquam ap- prehenderim. Ita cdit. Paris. posterior anno 1566. lypis impressa, et probante Junio. Idemqueconjece- rat le^enduni Latinus L tiinius cum invenisset velint pro velim in editionibus Rhenani. Illc ver.o Rhe- nanus ad oram tertiae sua; cditionis duxit scri- ben>ium, et velut sit nusquam; aique in Notis suis ad edit. suam ultimam maluit reponere, sed veluti sit nusquam; dum et erit pro ero itaque in antece- dentibus, minus autem bcne, cxstitit; cxponente tamen Scmlero « erit, scilieet, illnd quod qiuero. » Debitum autem csse nunc video editioni Paris.
LIBBR DB Pft^fiSGRimONIBOS.
86
e| quaii qui oanqiiBm apprehenderim iflud quod jj ¥id«rlt qui temper petit, quia nunquam audietur»». Ghnauifl inslituit, quod quasri oportet, quod ertdi Ab eo «uin petit, qui non audit.
neeeflieeat.
CAPUT XI.
Nmo emm quamt, nisi ^ui aut non kakuit^ aui
per4Hiit.
Impuno ertaiur niai ileiinquaiur (quamTia errare, delinquore S& eflt) : impune, inquam, va^aiur, qui oibil deserit. Atenim ai quod dobui credere credidi, et aliud denuo puto requirendum, apero uiiqae et aliud eaee inwenieadum ; nullo modo speratur iatud, niai quia aul non crediderftm qui videbar credidi»- se, aut deaii credidlflse. Ita fidem meam deaerens, negator invenior (50). Semel dixerim : newo qua&> rit, nifli qui aut non babuit, aut perdidil. Perdi- decat unam ex decem drachrois anua illa (buc xv,
CAPDT xn.
Si tamen adhuc quasrendum nt, non apud ha^eti-: 008 j ad quos vetamur aceedete, seda moitris, et de noitr4 qumrAmu^.
Nobif et af qaer«Qdam easet adbue et seraper,
Vi^i tamen quaeri oportet9 apvd hareticost iibi
om|)ia «xtraaea et pdTeraaria oostr» veritati, ad
quos vfUmur acoedere? Quts servus pibaria ab
extranio, ne dicam 90 ab inimicQ domini sui
aperat? qujs a^ilefl ab infoederatis, ne dicam ab
hofltibufl f^gibps, donaiivum et stipendinm captat,
nifli plapa desert^r, et tcaAflfuga, lot rebellifl ? Etiarp
anua illa iotra tectum fluum drachmam requirebat ;
etiam pulaator ille vieini ^? lanuam tundebat ; etiam
8), elidaequsrebat; ubiiameninvonit,qufflrerede- I^Mua illa qon iRiKaicum, licpt dorupi judicem
ftiii. Panem vicinua non habebat {Luc, xi, fi), et ideo poIsaiMt; ubi tamen aperium eatei, et aoee« pii, pulsara eesaavit. Vidua a judice petebat audid iLuc, xvui, 3), quia non admittebaiur ; sed ubi audita est, bacteaus institit. Adeo finia est et qaercndi, et pnlftandi, et patendi. Peimti enim^ dabitur, inquit, et pultanti aperietur, et qumrMti invenietur (Jbuc xi, 9). Yiderit, qui quffirit semper, quia non invenit (61) : illie enim quserit, ubi non invenietur. Viderit, qui aomper pulsat, quia nun-
interpellabat. Neno inde instrui ^^ potest, unde destruitur (52) : nemp ab po illuminatur, a (|uo cont^ncbraluf. Quffif^piu? erjp ip fiQ^^rp, et a nps^ri^t ^( 4e jQpatrp; idqfip ^^ d|ip(a;icat, qpod salva regula fidei (53), potest in qneationom deyc-
CAPUT xin,
Reguiam enim (seu «ym^oium^ lidei nobis prmcrip^ ^^m, ut jam hino, quid cr^damus^ profiteamur>
B.^ula est autem fidei (54), ut jam hinc quid qoam aperitur : illue ^i cum pulsat, vhi n^t^6 es/,\ ' dej^n^amus ^^ ,pirp9taamur, illa scilieet qua ere-
Variae lectiones. 51 lUic VeneU Pam. Rig. »2 Aiid;inr\S^^^/«9 !ll! :A^\ Venet./i^) yi^iti. Rig. »* Strui Seml^ et hm. ^* ln quo daoifuiat Soml. in ^quo \Jurtt^^^ Vi* Gredamu« gljb^ zeneb(4url^ .
Coipraenti^piua.
priori isiud, £r.0 itaqtis, idqu^ ippjiu^ videfpr; s^, g Wpuweriui, prpliftta^o ipse, con^ra quam adnq- ut revertar, babereditio ^jraoek. po^f Panri^)i|iim : ^ t^tuq^ es^ in eqit. fialpnii. Atque ba^ fiditiofium
Rhpo^pi pf Piiris» pripiaB )^ct|p a mp punc revooata
e^f. Rpvjn. (53) negula fidei. Fides , Kavwv t% aXT)8e(ac ,
CotTpusculum vcrilalis, IwjtdTiov t^; aikrfitioL^ ,
Ir nsso. Quia aciiicot in sypibolun digesti sunt velut in unuin corpus articuli, ex quibas constal Chrifl* tianufl. pic autem seqoitur re^ula, in qua notaiidum mentionom non Heri sepulturae neque descensus ad inleros, uti nep in ea quam odidit initip libri de velandis Virginibus^ qeque item apud Irenseum^ quasi mentio Qrufia. hoc eat mortis, et sepulturam et descepsuin ad inferos inciudat. (isetentra, lib. adversus firaaimm^ iuter «^usdem regulae articuloa legitur : • Hunc pasaum, hunc mortuum ct sepui- tum* t Augustinufl, lib. imperf. de Qcnesi ad littoram, c. i : « Grucifigi, sepeliri et rcsurgere. »
HlG.
(•>4) Regula est autem hdei. ^egulapo bic vocat quod vulgo apostolorum oymbolom vocamus. Du- bitarunt ponnuUi eruditi an symitqlum istud easat aposlolorum. Verum uon ^atis caute; nam certia- simum est, « Sanctos apostolos cerlarp rejpilam
« pt yeliat nic 8|C esfe pu^uaru, quasi, » efc.Pq- S4|it dcpique Blgartiufy pr^p^nie ^ouwofio, q)fj ?et. codicem testem*citat, et \efut si nusquam^ et quan qui nunquam apprehenderim. Nunc m'tfiim ago pa$tcriocera aditiimam Parisinam, textum Ge* km refereqtein, sequi, sabintellecto post vo^bum velim dicero, vel sta^uere. RoPT^.
(50) Negator invemor. Negator est qui tritam voritatis viam flen^ ioKenta^, Cbri^tique fidpm cuiu Catholicis acceptam, postea deserit coram ^Or iniaibu.<, iobovat aut in)n)utat. Huoc etiaip Giiris- tu> deseriurus ac negaturus est coram angelis. proftterea negatores ab ficclesise communicatione dep^filebantur, quia non sufltinuissent in finem, aed ad geqtes aut hereticos defeciflseat ; qupd ipse Tenullianus astruit in lib. 4e UouogamUi; vivque reeipicbaniur, dum pc^qitentef ppstea redirent : qwe res in $cqlesia priaca fopit piim confjroversiiim naximam. Quamobrem Terlullianus hic tanquaoi probrum grande, nqn laotum deficiepfibus ad haereticoft plene, fled ab baereiicis aliquid addiscere ToIeQtibus objicit, quod § qi negatpres. Pam.
(51) Quia non inuenit. Rescnpsit dpcla qianus II fidei tradidisse, qiiam secundum numerum aposto-
inveuiet ad oram ediiipiu^ princip^ peues Nov^m follegium apud OxQuium, quod propler sequeptia bic pJacet. RouTH.
(52) I^iemo inde strui potest unde destruitur. In- $trui posutt Rigaltius, quod quidem prae»tabat edit. Paris. secunda et rcferente Parpelio, iq;i, cod. Angli* caniis, sed vece TeriuUianeum, ait i|Ie, eat strui, Sie ip cap. t3. Hoc etiam invenii in ms. suo
licum duodecim scnientiis comprchedsam. Symbo- lurp vocaruuV; i» ait B. Aug. serm. 18t, de Tem^ pore ; qaodque aliis in locis lesta ur, ei cum eo rnulti veierea. At cortum quoquc ab iis tcmparibus jugi trnditione derivaium illu I quod liodie reci- tarpus Syuibolun^, quqdquu crcdciidum praecipit Scclosia. Pam,
31
TBRTULLIARl OHOIUH PARS U.
32
ditnr, uDum omDino Deom esse, nee alium pneter i frater aliqois > doetor gratia sdentie donatns (60)
mandi Gooditorem ; qai aniversa de nihilo pro- doxerit, per Yerbum suom primo omnium cmis- sum 0'' (55) ; id Yerbom, Pilium ^ ejus appellatum, in nomine Dei varie visum a patriarchis, in pro- phetis semper auditum , postremo delatum ex Spirita Patris Dei et virtute in Yirgftiem Mariam, earuem factum in atero ejus, et ex ea nalum egisse*' Jesum Ghristum (56); exinde prsedicasse Bovam legem, et novam promissionem regni coc- lorum ; virtutes fecisse ; fixum cmci, tertia die resurrexisse ; in coelos ereptam sedisse ad dexteram Patris (57) ; misisse vicariam vim Spiritus sancii, qui credentes agat, venturum cam claritate, ad sumendos sanctot in vitae seternfle et promissorum Wf cceleslium fructum, et ad profanos adjadicandos
eat aliquis inter exercitalos conversatus, aliquis ^ tecum, curiosius ^ tamen, quaerens (61), novis- sime (62), ignorare melius est, ne quod non debeas noris , quia quod debeas nosii *. Fides, iuquit, iua te salvum fecit {Luc. xviii, 42) ; non exercitatio Scripturarum. Fides in regula posita est : habes legem, et salutem de observatione legis v exerci- tatio autem in curiositate consistit, habens gloriam solam de periliae studio. Gedat curiositas fidei; cedat gloria saluti. Certe aut non obstrepant, aut quiescant. Adversus regulam nihil scire, omnia scire est. Ut non inimid essent veritatis haeretici, ut de refugiendis eis non prsemonereniur, quale est conferre cum hominibus qui et ipsi adhuc se quse- rere profiteantur? Si enim adhuc vere quseruntf
^ (58) igni perpetuo, facta utriusque partis resus- § nihil adhuc cerii repererunt '^ ; et ideo, qusecunque
eitatione (59) cum carnis restiiutione ^.
GAPOT XIV.
Hanc reffulam a ChrUio institutam nullas apud nos habere qumstiones^ nin quas ha^eses inferunt, et quas hasreticos faciunt,
Haec regnla a Ghristo, ut probabitur, instituta, nullas habet apud nes quaestiones, nisi quas bereses inferunt, et qa» bsereticos faciunt. Cete- rum, manente forma ejus in suo ordine, quantum
videntur interim tenere, dubiiationem puam oslen- dunt, ItS quandiu quaeruot. Itaque tu qui perinde quseris, spectans ad eos qui et ipsi quserunt, dubius a dubiis, incertus ab incerlis, csecus a csecis in foveam deducaris necesse est {Matth. xv, 14). Sed, eum decipiendi gratia prsetendunt se adhuc ^ quee- rere, ul nobis per sollicitudinis injectionem tractatus suos insinuenl; denique, ubi adierint ^ ad nos, statim, qnae dicebant quaerenda esse, defendunt :
libet quaeras et tractes, et omnejn lit^idiq^m purjo-^. j^m \fifi9 §ic ^debemus refutare ^, ut sciant nos ^^ sitatiseffundas; u quid tibividQ^Jit^(iM9biguilSile : «^^ CfinetcT^-sed sibi negatores esse. Cum enim pendere, vel obscuritate obumbrari/ est^^ulufuV* 'qiis&ftiAr tiCdhftc, nondum tenent; cum autem non ^^
: .». ••• : : ••.ywae iecikui^^. «.^ •:.•:
^*» Demissum Venet. W lli^.l »? npu.a:4ft»tery« JE^ exisse Rig., ex libris Ursin.
hominem et esse Paris. Fran. ml mutem/ut postea ;*qm* creieniei^fUii. ^ Judicandos Semler Pam. 2 Resurreclione al. ^ Aliqui d. g. s. d. c. aliqui in. e. c. aliq^ui Venet. Rig. Paris. ^ Aliquid La Cerd. Seml. ^ Curiosus Venet. Rig. Paris. Pam. et iterum statim addunt tecum. ^ Quia quod debeas nosti delevit Seml. qnia quod debes nosii, legebat La Cerd, '^ Deprehenderunl Paris. pro eertc Jun. oerti vere conjic. legendum Fran. inserit adhuc ultra. ^ Ad hoc Paris. * Adierunt Seml. ^^ Repuiare Venet. Rig. ^^ Yos Venet. ^^ Non delendum cens. Seml. et post tenent legendumei nondum credunt.
Commentarius.
(55^ Exstat io lib. de Virg. velandis, cap. i, p in infemo, sed per illum designatum esse miserum alia tidei regula, seu formula, Symbolum , quod ^ statui
• • •- _^ ^ A— Ti* /• • • _i s_ • • •
dicitur apostolicum, fere iisdem verbis exprimens.
ROUTH.
(56) Egisse Jesum Christum. Hoc est, eam bominis personam induisse, omniaque egisse quae de Jesu Cfaristo fuerant prsedicta. Rio.
(57) Sedisse ad dexteram Patris. » Nec ideo lamen quasi humana iorma circumscriptum esse Deum Patrem arbitrandum est, ut de illo cogitan- tibus dextrum aut sinistrum latus animo occurrat ; aut jdipsum quod sedere Pater dicitur, flexis popli- tibus neri putandum est, ne in itlud incidamus sacrilegium, in quo exsecratur apostolus eos qui commutaverunt gforiam incorruptibilis Dei in simi- litudinem corruptibilis hominis. Tale enim simula- crum Deo nefas est Christiano in tcmplo collocare, multo magis io corde nefarium est. Sedere ergo quod dicitur Deus, non membrorum posilionem, sed judiciariam signiticat polestatem. Ad dexteram
statum damnalorum. Sed certe ita frequens mentio est in Scriplura hujus i|nQis ut necessario debea- mus fateri ignem esie in mfemo. Lac.
(59) Utriusque partis resuscitatione, Piorum et impiorum. Rig.
?60) Doctor gratia scientim donatus. Notatum viris doctis duphcem eo loco a Tertulliano disiingui doctoram ordinem, unnm eorum, qni . scieniia coelitus demissa gaudeat* alterum corum, qui litterarum exercitio iilam sibi comparant. Adnotatio ad Thomasii edit. Routh.
(61) Aliqui tecum, curiosius tamen, qucRrens. Yulgo Icgiiur curiosusy et repetitar ieeum anie tamen ; hoc modo : < Aliqui tecam curiosus, tecum tamen quaerens; » sed lectiooem meam exhibent editt. Rhenani et ed. Paris. prima ; nisi quod ali- quid non aligui in iis exstat. Routh.
(62) Novissime» Oppouitnr viris exercitatis, scu, ^od habet supra Tei tullianus cap. 3, usitatissimi
vero, hoc est, io summa beatitudine, nbi j ustiiia D tn Ecc^sta, ubi in edit. principe exstat ve<uxtmtmi. et pax et gaudium est. » Yerba sunt Augustini, Sed et Praxeam is ista compellat : < NovissimCy qui
lib. deFide et Symb., cap. 7, n. 14. Rio. e^nendan- tibus. Edd.
(58) Et ad profanos adjudicandos, etc. Meminit ignis Tertullianus, qui hic creberrime in inferao atatuitur. Beaa et Calviaaa volunt, non esse ignem
Filium Dei carnem interpretaris, exhibe qui sit Filius homtnis, aut nunquid spiritus eril? » Cap. 27 : Novissimus, novitius^ Auglice a novice. Novitiole positum est in lib. de Pctnitmtia, cap. 51.
ROUTB.
3S
LIBBR DB PIUE8GHIPTI0NIBDS.
34
tenent, ooadam crediderunt, non sunt Christiani. § tendos » eos ad ullam de Scripturis disputationem.
At, com tenent quidem et credunt, qnaerendum tamea dicunt, ut defeadant. Antequam defendant, negant, quod confitentur se nondum credidisse, dum qosnint. Qni ergo nec sibi sunt Christiani, quanto magis nobis? Qui per falladam veniunt, qualem fidem disputant (63)? Cui veriiati patrocinantur, qui eam a mendaeio inducunt^^?
CAPUT XV.
Porroadpropositum veniens Tertullianus , vrasscri' bit non admittendos hasreticos ad uliam de Scripturis disputationem.
Sed ipsi de Scripiuris agunt, et de Scripturis suadent. Aliunde scilicet loqui ^^ possent de rebus fidei (64), nisi ex litteris fidei? Yenimus igitur ad propositum (65) : buc ^^ enim dirigebamus, et boc ^^
Si hae snnt illfle vires ^ eorum (67), uti eas babere possint ^\ dispici debet cui compelal possessio Scripturamm, ne is admittatur ad eas, cui nullo modo competit.
CAPUT XVI.
Primum, quod fides nostra obsequium Apostolo de^ beat, disputationem jfrohibentif dum post unam correptionem convenire hasreticum interdixit.
Hoc de consilio diffidentise, aut de studio aliter ineundae constitntionis (68) induxerim (69), nisi ratio constilerit, in primis illa, quod ^^ fides nostra obsequium Apostolo debeat, prohibenti quaestiones inire, novis vocibus aures accommodare (70) (I Tim, VI, 4), haereticum post unam correptionem convenire (7^., IH; 10), non post disputationem.
pnesiru^MLmas allocutionis ^'' prsefatione ^^, ut I Adeo interdixit disputationem, correptionem desi-
jam binc de eo congrediamur, de quo adversarii proYoeant. Scripturas obtendunt, et hac sua audacia statim quosdam movent ; in ipso vero con- gressu firmos quidem faligant, infirmos capiunt, medios cum Ml scrupulo dimittunt. Hanc igitur potidsimum gradum (66) obstruimus, non admit-
gnans causam bseretici eonveoiendi; et hoc onam scilicet (71) , quia non est christianus; ne more christiani, semel et iterum, et sub duobus aut tribus testibus {Matth. xvm, 15, 16) castigandus videre- tur ; cum ob hoc sit castigandus, propter quod noQ sit cum illo disputandum.
Varise lectiones. 13 Indicnnt SemL ^^ Suadere non SemL ^' Hoc SemL Rig. ^' Hoc delevit SemL i'' Ad locutionia aL 1® Praefationem SemL ^* Admittendi SemL ^ Sint ne illse juris Latin. pro illse, ullae proponit SemL 31 Uii eas habere possent del Heuman. ^^ Qua Venet. ex lib. Agobardi.
Commentarius.
(63) Qualem ftdem disputant. H. e. qualem fidem quo victoria sit dnbia, audientium vero, qui eos fallaces dissereodo defendunt. Habes postea in meras Scripturas crepare audiunt, discrimen cer- eap. 40 : « AViier eom (Creatorem) disserunt, quam C tissimum. Tantum ergo abest, ut in his freqnens ia Nero esi. > Kouth. sanctarum Scripturarum jaciatio sit verae rcuigio-
(64) Aliunde scilicet loqui possent de rebus fidei. nis indicium, ut potius sit ab eis magnopere timen-
Chmies bsec veiiuL ita accipmnt, quasi neget ex aliis litteris baereticos fidem suam probare posse, quam ex utroque Testamento : mihi vero alia subjicit cogitatio, nempe haec eadem negative posita non esse, neque aliud quidquam his Aucto* rem intendere, anam haercticos oonnunquam eliam argumenta ex Scripturis ' arcessere, quamvis in
SrotNitionem suse opinionis philosophorum scripta ucere possint, ex quibus commenta sua hause- rmij uli probavit cap. 8. Ad confirmationem hojusce explicaiionis, quam tuemur, referri potest, Dulia haec interrogalionis nola scribi. quam qui ex dlverso ioterpreiantur, coguntur afnngere; fateri tamen cogor legeniium animos longe facilius occu- pare contrariam, sed si qnis Auctoris in dicendo acumeo et solertiam repetat, et sibi proponat, eam adniteram esse deprehendet. Albasp.
(65) Venimus igitur ad propositum. Tertullianus, inquit Quintinus, boc unum toto suo libro docen- dom proposuit, non esse de 'Scriptoris cum Gnos- ticis allercandum, sed neque loquendum. Nam disputationes hujuscemodi vexant in fide infirmos, eootorbant, et vacillare faciunt, et alio ssepe transferunt mediOs, in hseresin vero deturbant in- finnos. Haec veris veriora si non sont, adversus haereticos altercari, scribere non cessemus, ncque jejnnemus ei oremus in eos, interim tamen et nbique memores, quod hoc ^euus daimoniorum non ejicietur, nisi in oratione et jejunio.
(66) Hunc igitur potissimum gradum. Dissuadet, ne enm haereiicis certamen iiieamus : non, quod Ecclesiastiee causae ut dubiae diffidat, absit; sed oncKi haeretiei procaciter in suas blaspbemias sancta seriptiira, et ^us legitimo sensu abutantur; ex
dum, ne quod ipsi habent, id est, blasphemiarum spurcitias Scripturarum divinarum contextas invo- lucris, nobis intorqueant. Vide Clementem Alex. lib. contra Hoereticos, Lag.
(67) Sic has sunt ilUe vires eorumi Sensus est, an his armis uti possint sive an Scriplurae sint arma eorum. Albasp.
(68) Aliter ineundce constituHonis. Est consiilutio prima causarum conflictio, quae status appellalur. c Constitutiones apud rhetoressunt quatuor, conjec- turalis, definitiva, generalis, translativa, quae stalus etiam dicuntur. » Delacbrda.
(69) Induxerim. Id est, videri potuerim inducere. Seml.
(70) Vide supra not. 17.
(71) Hoc unam.ki contra, non jubet Apostolus de- Q vitari/iofre^um homtnem, niai post unamet secun^ ^ dam correptionem {Tit. iii, 10) Originalis etiam vo-
cula, you6sa(av, meram monitionem , vel consilium aut suasionem, si bene observes, significat. Graeco textui consonant, lum Syriacae, tum arabicae veraio- nes ; Vulgatae autem et Arabica. Verum enimvero omnes iectioues in eo concordant, ut non vitetur persona haerelici, nisi post plures monitiones. V. Polyglott.,, tom. V, Londini 1657. Charitas enim, atque etiam prudentia, dictant adhortationibus, suasionibus, obtestationibus minime parcendum, quicumque sit ille, et quocunque in errore verse- tur. Hoc fuit Evan^elii, hoc divini ejus auctoris consilium, utpotequi suis presstus nihil intimaverit, quam ut mites, ut longanimes, ut misericordes fo- rent, Tertuliianum vero longe alio animo fuisse, ni- mis eerto oonstat. Eod. ex notis mi GooacT.
3»
TBRTUfafiUMI OPB1I0M PARS il.
96
GAPUT XYIL
Deinds quod uikU proficiat cangreuio Scripiura" rum; cum hasrcses guasdam mn recipiant, et si quas HctpidHty adjectidfiibus et detrtictionilms tntervertanty aut 99 Htffi redpiant ihtegrtti, el sialiquatenus integras, diversasexpoiitUmescom^ miniscantur.
Deinde, quooiam nihil proficiat congressio Scrip-
turaram, aisi plaae ut slomachi quts ine4t eversio-
nemj aut oerebri. Ista haeresis ntm reeipil qntsdam
Scripturas : et si quas recipit^ non recipit inle-
gras (72) : adjeciioaibus et detractionibus ad dispo-
sitionem insUtuti sui intervertit ; et si aliquatenus
integras praBstat, nihilominus diversas expositiones
oommeutata convertit. Tantum vehtati obstrepit
adulter sensus (73), quautum et corruptor stylus;
Yariae ^ prsesumptioacs necessario nolant ^ agnos-
H iurtrum et ezpositionum ^ mendacia inferrif qui jNroinde sibi dcfendant veritatem.
CAPUT XIX.
ttliid ildque solum disputdnduin , quilms cofnpetat fides, cujks sint Scripiiirasi a qiio , per quos , et ^ihis Sit tradita distiplina qua Christiani fiunt,
Brgo ntfb ad Stlri[^tnl*as tirovocandum est ; nec ih his constituendum ccrtametf, in quibtis aut nalla, aut incerta victoria e6t, ant |}ar incerta^^o. i^am etsi non iia eraderet oODlatio Scripturarum, ututram- que (mrtem tMtrem iHster^t, ordo rerum desiderabat iUud prius proponi, qudd iiahc sdlitm disptdandum est r Quxbus coropetat fides ipsaT GUjus siht Scrip- tnftlj ? A cfQKf, (It per quos, et qnando, et quibus sit (fadhirdiieipffi^ qua ffnht Gbrisiiani? Ubi enim ap- i>ard^2i tiSse teritatetii (76) et discit^linte et fidei
cere ea per qu« revincuntw (14); hi. nitunmr | ^^^^ 3^^ ^» ^^^^ ScHpteraram, et eiposl
quss ex falso composuenmt, et qoae de ambiguitate ceperunt^. Quid promovebisi exercitatissime Scrip- turarum, cum si quid defenderis, negetur ex di- verso, si quid negaveris, defendatur ? Et tu quidem nihil perdes, nisi vocem in contentione ; niLdl con- sequcris, nisi bilem de blasphematione ^*.
CAPUT XVUI.
lile etiam^ eisjus causd iH eMgrestuifn Sdriptt^^ rutk descendis^ ineerHor discedett de patt alter^ catione negandi et defendendi.
llle vero, si quis est, cujus causa in congressain
desceodis Scriptartmm^ nt emn dubitaMem con
doBfim, A omnium traditiomim Ghristianarain ^i;
CAPUt XX.
Atqui a Christo unam ejusdeni fidei doctrinam apsiblis irdditani, dui eam nationibus promul- gavertlnt, et EctleHas apnd undHiqtumqtte eivi- tntem condidenmti aquibuscasterm Eccksioi qtto- tidie mutuantur ut Ecclesix fiant ; iia ut tot ac tantas Ecciesias, una sit ilia ab apostoiis prima, ex qua omnes,
Ghristtfs JesHS Dfpminns noster permittat dicere interidi, quisquis est, cujuscunque Dei Filius, cu- jtiManqM maierin taotoo et Dens^ cujuscunque firmes, ad vtlritatem, ktx ihagis ad hs^^lises diset- a fidei pra&Ceptor, (nijusctinqtte mer6edis ^romissor,
quidl esset, quid fuiss^t, ^uaM Pi^'s voluhtatem administraret,' quid homini agendnm Stf determi- naret, quamdia in terris agebat, q»e pronuntiabat, sive popaltt {Mdam,* sive disceBtibiw seorsam ; ex quibus duodecim prsecipdOB lateri soo adlegerat deetinatos nationibus magistros (77). Itaque, uno
getf Iloc ipso motud, quod fe videat nihfl promo- visse, sequo gradu negandi et dafendeucti diversa psrte*^ statulo ^, certe parij altercatione incertior discedet, tfesdens qtiam hsferesiii judieet. Haec utique et ipsi St habeai (75) iu nos retdrquere. Necesse est enim et illos dicere a nobia potiua adulleria Serip-
Variae lectiones.
M Van» Jun. » Tolunt Semter ex Adobard. et divih. exempl » Coep^rtat Semi. Fam. ^ Vilem d. b. laudem Seml. " Adversa Venet. Rigali. ^ Statutum Seml. Pdm. sUtd. JHgdlt. fenet. Diversa parte statutum , certe de pari altercatione hicertior discedet: Routh. ^ Eorum addit Setni. ^ PKrum in- certa, ex aniiqum script. vestigiis^ ptthim cena, Seml. Pam. '^ Ghristlandrom Seml. Gour ey.
CommenttfiTi8.
(72) Et si quas recipit, non recipittntegras. Kon potuit elegantius adumbrari ha^retieorom hosiro- rum protenria , qui Scripturam adoiittani^ el statim B rejicmnt si quid eis obstet. Atqoe etiam «xpltcib^ tiones suas addunt^ ut in suos lensus detOrqueant, nibdqae aliad passim assernnt qaam egrorum som> nia, aat somnioram iuterpretamenui. Li Pn.
(73) Obstrepit adttlter sensus, ete. Hoc est per- versa interpretatio» Aduiterare hoc io significata est eorrumpere et «crei^mcv X6yov toO 6i«8. Sic B. Pau- IttS, II ad Gor. v, Lb Pr.
(74) Neeessario noiunt agnoscere ea per quasre" tntteuntur. Sic infra : • Quibus fuit proposittunaiiter docendi, eos necessitas coegit aiiter disponendi instrumenia doctrinas. » Rio.
(75) H(BC tttique et ipsi habent. Quod Catholici, inquit Quintinus, vere dicant in hseretieos, scilioet, ipsos non iBteDij|[ere. aed oorrampere Soripturas, idipsam Gallioiieia ebjieiaBt iHeretieL Qott Miest t^... dbputationis cum talibua utililas esaet cum
( quod ab Hieronymo v erissime dictum fuit in fine libri eontra Luciferianos ) hseretici quidem facile vinci possiot, persuaderi non possint. Itaque dis- putans verba certe perdes, et anditoris animam for- tasse, audiesque demam hiereticas. Bes autem no- va non est Ghristi fidem et religionem ab adversa- riis ha^resin vocari per ignominiam : quod Hierony- mas attestatur, in cap. Al, ad Tit. Pam.
(76) Ubi enim apparuerit esse veritatem. Locus insignis pro Catholicis, quod apud eos sit veritas Scripturarum rt expositionum, el omnium traditio- num Christianamm. Pam.
(77) Destinatos tiationib. maaistros. Nullaetemm terrarum orbis pars fuit, vel locorum spatio tam remola, vel morum feriiate tam barbara^ quo non gloriosissime pervaserit gloria Christi : qaa de re satis egerunt Ireufleas, Justinus, Glemens, Orige- nee. Uae pertinet quod Isaias admirabundus exeia- mtvH, cttfi. uvi : ^ anitva iftlto, eU.» el yaies nipnB:Inommmterrametrimiianmieertm.Lhc.
37 UraR DB PBiESGRlPTIOJIIBUS.
eoiuM dwusflOf laliqiies undddoi^ difredieiis ^^ &<) 1
Palm po8t resurreetienem f jttssil ire el doeere
Baueees iBtingaendts ^ in fHttrein et in Filiam
ei in Spiritnm s&netum; St&tim igitur apostoH (quos
itfe appeliatio missos iaterpretatur), assumpto per
sorieiD duedeeimo Matthia ih locum Judie, ex aue-
iorilate propbetis que est in psalmo David, eonse-
eoti promissam vim Spiritus saoeti ad virtuies et
eioquiom primb per Judseam eontestata (78) fide
in Jesiim Gluisium et Eeelesiis institutis , de-
hinc in orbem profecti, feamdem doetrinam ejns-
dem fidei nationiiras promulgavenint, et proinde
£oeiesias apod unamqaamque eivitatem coodide-
runl, a qnibus Iradueem fidei (79) et semioa
doetrinsB, ectere exiode Seelesi» mutuat»
sont, et ^aotidie niiituantur ut Beeiesie fiant : ac
per boe el ipse apostoliea; depntaotdr ^ nt nt
8obd&es apMolietrom Eeclesiarum. Omne genus
ad origiaem suam censeatur necesse est. Itaqne
tot ae tcfllc Beelesi», una est illa ab aposl^Hs pri-
roa, ex qaa omnes. Sic omnes prima ^, et aposlo
iiese, dura nna omnes probant unitatem ; dom est
iiiis ^ coBmraniealio paels, et appdlatie fraterni-
tatis (80), et contesseratio hospltaHtaiis (8i) : qu»
jura non alia ratio regit, quam ejusdem sacramenti
ana traditio (82).
38
damy id sine dubio teriehlem, quod Ecclesia ab npdstbtis taiH iHva voce quafnperepistolaSt apos^ toli d Christo, ChristUS n Deo SS suscepit : hoc itaque tesiifnoniufn veritatis dotttinas nostrce quod cum Bctlesiis apdstolicis ctnntnunicemus.
Hinc igitur dirigimus prseacriptiobem' : si Domi-
nus Jesus Christus apostolos misit ad prsedicaDdum«
alios non esse redpiendos praedicatores, quam Chri-;
stus institnit; quia nec aiius Patrem novii nisi
FiHus, et cui Filius revelavit, nec aliis videtur re-
velasse Filius, quam apostoHs quos misit ad praedi-
candum, utique quod illis revelavit. Quid antem
prsedicavennt, id est, quid illis Cbristus revelave-
rit, et hic prsescribam non aHter probari debere,
nisi per easdem Ecclesias, quas ipsi apostoH condi-
I derunt, ipsi eis prsedicando, lam viva, quod aiunt
voce, quam per epistolas posiea. Si ha^: iia suot,
coDslat proinde omnem doctrinam quae cum iUis Ec-
clesiis apostolicis, matricibus et (83) originaHbus
fidei, conspiret, veritali deputandam, sine dubio
tenentem (84) quod Ecclesise ab apostolis, apostoH
a Christo, Chrislus a Deo accepit; reHquam vero
omnem ^'^ doctrinam de mendacio praejudicandam,
qu8e sapiat contra veritatem Ecclcsiarum, et apos-
tolorum, et Christi, et Dei. Superest ergo uti de-
moDstremus, an haec nostra doctrina, cujus re^ulam
supra edidimus (85), de apostolorum traditione
censeatur, et ^ hoc ipso, ao caelere de meodacio
Rnm^ v/y./«,^ ^•^•/ ^i^^n^ «*./«,^,«#,o«z.«^ . «/>-. veniant. Communicamus cum Ecciesiis apostoHcis, aanc itaque atrgtt alteram prasscriptionem : nan ^ i,- •• a * • i» aa i.i- u*.w v^a * ^ •
alws recipiendos prcedicatores. quam quos Chris- - quod nulli » doctnntt divefsa : hoc fest testmiomum
iusinsMuii;€tprmnde eam aoctrinamrecipien" C veriialis.
Variffi lectiones. ^ Regrediens Semler, Pam. » Tingendas SemU tioguendas Pam* ^ Depntabunlur Seml. » Prinwe ^L Pam. 36 Dum est illis delet Pam, Seml. ^i Omnem vero, pfv reliquam vero omnem, Venet. hig.»Exhoe ipso Pam. Seml. » Nnlla Pam. Seml. Routh.
Commentarius. (78) Primo perJudasdm. Nemo refragatur Eccle- inquit Tertullianus, apud iUas (Ecclesias apostoHcas)
CAPUT XXI.
siam oonditam prius Hieronymis ex Judaeis, uode apud profanos nuUum fere mscrimen judseos inter et Cbristianos. Le Pa.
(79) A quiims traducem fidei. Qui de re rusiica, ioqoit Qumtious, scripsere, traduces appellant in vitibus maxime, quando ramuscuH plures ex uno trnnco, vel uno vitis brachio diffunduptur et in alium locom deducuntur invicem coonexi : non vi- dentur a propaginibus admodum differre. Per meta- phoram ele|;antem saoe, TeituUianus hic vocat tra- ducem fidei, translationem fidei de una Bcclesia in
nec solas jam apostoHcas, sed apud universas, quae ilHs de societate sacramentaH confederahtur, id evaogeHum Lucae ab initio editionis suae stare, quod cun> maxime tuemur. » Confer not. infra ad cap. 36. RouTH.
(81) Et contesserfitio hospitalitatis. ElegaDter a sera oovaio; vocabulorum TertuUianus verbum fiaxit contesserare, unde contesseratio. Id significat conjunctionem famiHariorem , quae per si|jnum fiat. Nam tessera apud veteres erat signum bospitale, hujus osteosionem si qucm oblisse contigisset, sia-
aiiam. Ecclesiae nempe muiuo, quasique per maaus, h tim agnoscebaiur. tlii£N.
annAiAii<»^m Ar^»^^^^ «.-k; *.»,i:^^.» D*« V ^g2) Ejusdem sacrartienti una iraditio. Hoc est
aposiolicam doctrinam sibi tradidere. Pam.
(80) Sic omnes prinue, et omnesapostolicce ; dum «wo omties. Prohant uniiatem communicatio pacis, et appellaiio fraternitatis, etc. Sic locum restitui ex editionibus Rigaltiana vetustioribus, nisi auod cum Rigaltio ufia uon unam posui. Lectio Rigaltia- aa est : Sic omnes prima (hoc ex cod. Agobardi), et apostolicae, dum uoa omnes probant unitatem ; » dum est iUis c Communicatio pacis, et appellatio frateroitatis > etc. Ego aulem post voces, dum una mnes propterea distinxi, ut verba, probant unita- Um, curo sequentibus, quomodo hacleDus non fac- tam esi, conjunganiur. Quod enim del)uit Wouwe- rii codicibus Rigaltius, dum est illis, iUud ex libra- rio quodam locum corrigere ^estiente profectum videtor. Caeterem eonsimuia iiis verbis exstant in fibro i¥. Ad9€* Jfareumdni, e^>. 5 : c IXoo itaque
ejusdem symboH, seu regulae, ejusdem fidei. Rio. -* Plurimum inierest observare non eum haoc vocem In TertuUiano refcrre inteUectum, qui exprimitur ab interpretibus ; pro re|^Ia enim fidei, atuue pro Christi mandatis, et omnibus christianae religioois rilibus et discipHna, non aotem pro juramenio po- niiur; iiaque ait ondnes ecclesias inter se commu- nicare, et eodem jure uii, quia sciHcet in ea fide durariint, quie ab apostolis est tradila, quamque fidelitcr conservalam posieris iraiiiderunt. Albasp.
(83) Parlicula et delenda vidolur. Routh.
(84) Sine dubio tenentem. Yelim rescribere tenen tibuSf quip|)e cum verbum tefieo melius congrua| cum Ecclesus, quam cum doctrina.
(85) Hoceslcapite 13.
39
TBRTULLIANI WBRUH PARS. U
40
CAPDT ^XXn. ■ >n terris potettatem ? Latait et Joannem (90) aliqnid
ApostoU>$ mUem {quidquid in contrarium soleat dllectissimum Domino , peclori ^ns incubaoteai
dicere diversa pars) omnia et scisse et tradidisse; quilms et omnes Scripturas edisserere Christus dignattis est, et Spiritum sanctum misit^ qui eos deduceret in omnem veritatem. Sec quoniam tam ^ expedita probatio est, ut si
S4 statim proferatur, nihil jam sit reiractandum :
ac si prolata (86) nou sit a nobis, locum inlerim
demus diversse parti, si quid putant ad infirman-
dam hanc prsescriptionem movere se posse. Solent
dicere, non omnia apostolos scisse (87), eadem agi-
tati dementia qua susum jusum ^i converiunt (88),
omnia quidem aposlolos scisse, sed non omnia om-
nibas tradidisse; in utroque Christum reprehensioni
subjicientes ^^, qui aut minus instructos, aut parum
cui soli Dominus Judamltraditorem praemonstravit quem loco suo filium Mariae demandavit. Quid eos gnorasse voluit quibus etiam gloriam suam exhi- buit, et Moysen et Eliam et insuper de coelo Pa« tns vocem ? non quasi cseteros reprobans, sed quo- niam in tribus testibus stabit omne verbum {Uatthm xvm, 46). Igneraverunt itaque et illi, quibas post resurrectionem quoque in itinere omnes Scripturas edissere dignatus est? Dixerat plane aliquando : Uulta habeo adhuc vobisloqui^ sed non potestis modo ea sustinere (Joan. xvi, 18» 13) : tamen adjiciens : Cum venerit ille Spiritus veritatis, ipse vos deducet in omnem veritatem, oatendit illos nihil ignorasse
simplices apostolos miserit. Quis ^^ igitar integrse | quos onmem veritatem consecuturos per ^iritum ve-
mentis credere potest aliquid eos ignorasse, quos ma- gistros Dominus dedit, individuos habens ^ in comi- tatu, in discipulatu, in convictu; quibus obscura quieque seorsim disserebat, illis dicens datum esse cognoscere arcana, quse populo intelligere non lice- ret? Latuit aliquid Petrum (89) aedificandae Ecclesiae petram dictum {Matth. xvi, 18. 19), claves regni coe- lorum consecutum, et solvendi et alligandi incoelis et
ritatis repromiserat ; et utique implevit repromis- sum (91), probantibus Actis apostoloram descensum Spiritus sancti. Quam Scripturam qui non reci- piunt Sft (92), nec Spiritus sancti esse possunt, qui necdum ^* Spiritum ^ possint agnoscere discenti- bus missom, sed nee Ecdesiam defendere, qui, quando et quibus incunabulis inslitutum est hoc cor- pus, probare non habent. Tanti esteoim illis (93) non
Varise lectiones. «> Tum SemL ^^ Rursus pro susum jusam Seml, Pam. *2 lnjicientes'5«m/. *3 Qui Venet. quis enim Pam. Seml. ^^ Habitos Seml, Pam. ^ Spiritus Sancti esse possunt, qui necdum desunt in Pamelio» ^® Sanctum add. Pam. SemL
Gommentarius. (^^^Acsiprolata.ldesi^perindeacsiprolata.EDD, m ^usd. libri : « Regnavit duritia cordis usque ad (87) iVon owima afO^^Ofe^icme: DePalribus hoc ** Christum; recn
ipsum hseretici nosiri temporis affirmant. Hyp. enim (m Methodo) « multa eos necessario ignorasse. » Wihtakerus ait, eos » in multis insigniter errasse. t De Apostolis nemo, quod sdam, diserte asseveravit. Quin potius Catholicis id impingit Kimedon (de verbo 5et),quo jure,viderit, sed tamen haud absimilia istae Iarvae,ut cum ait Bullengerus id decad,Germ. « Non habnisse apo&tolos plenariam poteslatem. » Lag.
(88) Qua rursus convertunt. In exemplari Agob. legiiur : « Qua sosum rursus. > Et confirmaiur cod. Divionensi. Auguslinus in Epist. Joaanis, tract. 8 : c Quod susum, facias jusum ; quod deorsum, facias sursum. Jusum, vis facere Deum, et te susum? Prae- cipitaris, non elevaris; ille enim semper sursum est; » et tract. 10 : « Sasum me honoras, jusum calcas. » Ilaque hic legendum, c Eadem agitati de- meiitia qua susum convertunt. » Rio.
(89) Ldtuit\ali(mii Petrum. Simon Bar-Jona dic- tus esl a Domino Petrus, quod primus agnito Christo
avit et infirmitas camis osque ad Paracletum. I^ova lex abstulit repudium. Habuit quod auferret nova prophetia, secundum matrimo- nium non minus repudium prioris. » Sic enim in- terpungo locum. Houth.
(92) Quam scripturam qui non recipiunt, Mani- chaei, inquit Quintinus, prorsus eum Novi Tesla- menti librum, qui Actus apostolorum inscribitur, non recipiebant. in suum nempe Archimanichseum, non in apostolos Cbristi, asserebant venisse de coelo Spiritum sanctum veritatis doctorem, quem Domi- nus missunim se suis apostolis promiserat; inde- que mundo fuisse communicatum per illum suum Manem, qui sub Aureliano, veniens e Perside, pri- mum coepit insanire, hoc est, annis pene trecentis, cerie an plus qnam ducentis sexagiota post illam stupendain, et admirandam missiooem, de qua in cap. 2 dictorum Act. apostoHc. Dumque Scriplura manifesto coarguerei impudens islonim mendacium negabant illud unquam scriptum fuisse, librumque
Sronuntiavit : fu es Christus Filius Dei viventis, D damnabant. Augustinum lege, cap, 3. lib. de Utili» «uae vox professio fait verae fidei; undePetrus me- tate credendi contra Manichmos. Monianus idem
ruit audire, sive petra super quam aedificaret Eccle- siam Christtts : hic enim idem est Peirus et petra. Ri6. emendantibus Edd.
(90) Latuit et /oanndm.Hieronymu8, praef.in Matth.: « Uliimus Joannes apostolus et evangeiista, quem Je- sus amavit plurimum ; qui supra pectus Domini recum- bens, purissima doctrinarum fluenia potavit, et qui solus de cruce meruit audire : Ecce mater tua. Ric.
(91)£/ utigue implevit repronUssum. An htrc, aut demum illa m capiie 27, cumMontanismo beoe con- veniant, valde dubito. Certe in libro De Monogamia Montanista jam factus Tertuliianus ita scribil : Para- « cletos (h. e. ut ille statuit, Montanus) multa habens edocere quce in illum distulit Dominus secunr dumpra^finitionemf etc., cap. 2. Et postea cap. 14
prius fecerai, imo se Paracletum nominabat. Ebion, Cerinthus, Marcion, et alii TertuUiano priores non recipiet>ant. Pam.
(93) Tanti est enim illis, etc. Explicanda verba quae tam involuta sunt, ut eorum senlentiam ioter- pretes expiscati non sint. Ait igitur multa ab haere- ticis doceri defendique, quae tametsi verae fidei con- sentanea sint, ad ea tamen stabilienda, Scripturae auctoritate et praesidio eos uti nolle, ne scilicet ex iisdeiu Scripturae locis aut libellis eorum mendacia convellantur, ei in lucem exponantur : ita ficri ut libellum quo Acla aposlolorum cootinentur, maximo cum commodo recusent (illad enim tanti hoc istic significat), quia hoc nno Ecclesiae oriffo et formatio, quam fatentnr, demonstrari potest. Per traductio-
41
LIBBR DB PIUBSCRIPnomBUaL
42
habere probationes eomm qnie defeDdant,neptriter a fieassent, quia adversariua ejns Paulaa obvenerat*
Itaque et dexleram ei dederunt, signum conoordiae et coavenientiae ; et inter se distributionem offici! ordinaverunt, non aeparationem Evangelii : nec ut aliad alter, aed ut aliis alter predicarent, Petrus in Circumcisionera, Paalus in Nationes (96). CaBterum, si reprehensus est Petrus (97), quod cum convixisset ethnicis, postea se a convictu eorum separabat personanim respectu, utique conversa- tionis fuitviiium, non prsedicationis (98). Non enim ex hoc alius Deus, quam Creator, et alius Christus, quam ex llaria, et alia spes quam resurrectio annun- tiabatur.
CAPCT XXIV. Idqus reprehensionis usurpatum fuisse pro tempo- ribus, personis et causis. Non mihi tam bene est, imo non mihi tam male est, ut apostolos comn^ittam. Sed quoniam perver- sissimi isti illam reprehensionem ad hoc obteodunt, ut suspectam faciant doctrinam superiorem (99), respondebo quasi pro Petro : ipsum Paulum dixisse, factum se esse omnibus omnia, Judaeis Jadseum, non Judaeis non Judaeum, ul omnes lucrificaret *^, Adeo pro temporibus et personis et causis quse- dam reprehendebant, in quee et ipsi seque pro tem* poribus et personis et cnusis committebant (1) : quemadmodam si et Petrus reprehenderet Paulum, quod, prohibens drcumcisionem, circumciderit ipse Timolheum. Yiderini qui de apostolis judicaot.
admittaotar iradoctiones eorum quse mentiuntur (94).
CAPUT XXIII.
In Petro enim non reprehensam ignorantiam
aliquam a Pauh, sed conversationem,
Proponunt ergo ad suggillandam ignorantiam ali-
qiam apostolorum, quod Petrus, et qui cum eo,
reprehen>i sint a Paulo. Adeo, inquiunt, aliquid eis
defuit ; nt ex hoc etiam illud struant, potuisse po-
stea pleniorem scientiam supervenire, qualis obve-
oerit Paulo reprehendendi antecessores. Possumus
et hic Acta apostolornm repudiantibus dicere : Prius
est uti ostendatis quis isle Paulus, et quid ante apo-
stolaro, et quomodo apostolus : quatenus et atias
ad quaestiones plurimum eo utuntur. Neque enim,
si ipse se apostolum de persecutore profitetur, suf-
ficit unieaique examinate ^'^ credenti; quando nec
Dominus ipse de se testimonium dixerit. Sed cre-
dant ^ aine Scripturis (95), ul credant adversus
ScriplaFas; tamen doceant, ex eo quod allegant
Petram a P^ulo reprehensam, aliam Evangelii for-
mam a Paulo superductam, citra eam quam prse-
miserat Petrus ct cseteri. Quin ^^, demutatus in prse-
dicatorem de persecutore, deducitur ad fratres a
fratnbus, ut unus ex fratribus, et ad illos ab illis qui
ab apostolis fidem induerant. Deliinc, sicut ipse
enarrat, ascendit in GUerosolyma cognosceudi Petri
causa, ex officio et S0 jure scilicet ejusdem fidei
et praedicationis. Nam et illi non essent miraii de
B
persecutore factum prsedicatorem, si aliquid con- C Bene quod Petrus 37 Paulo et in martyrio adsequa- Irarium praedicaret; nec Dominum praeterea magni- tur (2). Sed etsi in tertium usque coelum ereptus
Variae lectiones.
^^ Examioare Venet Sufficit nil absque examine Heuman. ^ Credent. aU sane pro aine iun. «^ Atquia Pam. Atqui SemU ^ Lucrifaceret Semler.
Gommentarius.
nes enim cave depravationes intelligas cum Rhe- nano, sed traductio apud Tertullianum, id est illu- stratio, demonstratio, detectio. Nam apud eumdem traducere est in lucem exponere, aperire, detegere. Albasp.
(94) Ne pariter admittantur traductiones eorum qwB mentiuntur. Hoc est, ne pariter admitlere co- gantur, quod mendacia sua traducant in vulgus. Ric.
(95) Sed credant sine Scripturis, Qui non recipiunt Acta apottolorum, credunt iamen Paulum de per- secatore factam apostolum; quod, Actis repudiatis.
stes repreheosionem illam B* Petri mirifice extol- lunt; inde enim confectum putant, summam Pon- tificem reprebensioni esse vere obnoxium, Quod in rebus saltem fidei falsissimum. In iis enim illa xpT)ic((;.Ecclesi8e errare nullo modo potest. Hoc vero in casu, error, si quis tamen fuit, de facto erat, non de fide. Le Pr.
(98) Utique conversationis fuit vitium.non pros^ dicationis. Conferatur locus ilie cum altero ejusdem Tertulliaoi capile tertio libri adversus Marcionem
^ , ^ , ^ , -^ qaarti, ubi vitium illud conversationis dilucidius
oulla jam Scriptura authenticd contestatum habent. D exponit. De Paulo Petrum redarguente videri pos-
Nam ai fidem habere se dicant Paulo ita scribenti, non erit Paalus ipse sibi testis, quaado nec Domi- Dus ipse de ae testimonium dixerit, Sed fidei sint •deo perversae, ut quaedam sine Scripturis credant, ut alia credant adversus Scriptnras : tamen doceant, ex eo quod allogant Pctrum a Paulo reprehensum, aliam Evangelii formam a Paulo superductam, etc.
RlG.
{)^)Petrus in Circumcisionem^ Paulus in Natio- nesn Sane apostolus circumcisionis el alter iile gen- tium ad utrumvis populum singulari modo niissi erant, non iia tamen ut uous alterum finibus pro- priis excluderct. ficatus eoim Petrus eliam univer- salis EcclesiiB pastor ct apostolus erat, beatusque Paulus omnibus omnia factus est« Judseis pariter et
rilibus, ut omncs Christo lucrifaceret. Edo. ex op. DB GOUBGT.
(97) Reprehensus est Petrus. Romanae Sedis ho- Patbol. II.
sunt S. Hieronymi epistolse ad S. Augiistinum, et Augustini ad Hieron. In hisce porro epistolis tota describitur lis et conirovcrsia de S. Petri reprehen- sione doctis^os inter illos Patres exorta cirea annum Christi 404. Yidesis et Baronium ad annam vulgaris serse li pro Hieronvmo contra Au^sli- num scribentem ; et Natalem Alexandrum, qm Ba- ronium ea in re refutavii Dissert. X. ad saeculum Eccle^ise primum. Thomasiani teztus editor el. Vezzosi. RouTH.
(99) Doctrinam superiorem, Quam prfedicaverat Petf us, ut constat ex jam supra dictis. Roijth.
{\)ln qu(B et ipsi—committebant, Similiter scribit Sepiimius cap. 4 Apologetici : « In verum commiiti- tur crimcn irreligio^itatis errore. • Idein cap. 29 : c IJeo ergo committimus in majestatem imperato- rum. » RouTH.
(8) Bene quod Petrus Paulo et in martyria adm-
43
TmULLIARl OPSRUM PARS II.
44
PanlQi (3)» €( ia ptrfuUsmn delatus audlit qnsedam j[ fira scriptis intelligetar ^ non nesdo qnid subos-
fllili, noQ poWIAl Videri fuisse qase illam in aliam tendi Iioc dicto de remotiore doctrina, ** aed po-
dQClrinam {nsUilcliorem prsestarent, cum ita fuerit
condiUQ dOrum, ut n^lli hominum proderentur.
Qqod si ad alicujus conscientiam manavit nescio quid
i])ad (4}, et l^oc se aliqua liseresis sequi affirmat,
i(at Paulus secreti proditi reus est, aut et alius
postea ifi paradisum ereptus debet ostendi, cui per«
mis$um tit elQquije quae PauJo mutire non licuit.
QAPUT xxy.
I(e^ ^Q Qpcultum aliqtiod PvQngelitm frcedir
casse apostolos. Sed ut diximus (5}, ei^iem dementia est, cum epQfilentur quid Wi niiiil ^ppstolQs i^j^norasse;, nec di- yersa inter se prs^dicasse^ npn tamen *< omnia Tolunt illos omnibas reyel^sse : qiuedan^ enin^ ^^ %
tius inculcari de non admittenda alia prseter eam, quam audierat ab ipso, et, puto, palam ^. Coram muliis^ inquit, testibus (11 Tim. ir, 2). Quos mul- tos testes si nolunt ^^ Ecclesiam intelligl, nihil interest, quando nihil tacitum fuerit, quod sub multis testibus proferebatur. Sed nec quia voluit illum (8) hcec /idelibus hominibus dem^indare, qui idonei sint et alios S9 docere (ibidem), id quoque ad ^2 argumentum occulti alicujus Evangelii iDter- pretandum est. Nam cum dicit, hcec, de eis dicit, de quibus in prsesenti scril)ebat; de occultis autem, ut de absenUbus apud conscientiam (9), non Hcbc, sed illa dixissel.
CAPUT XXVI. QuanquOim non passim^ nec inconsiderate omnibus prasdicaverint apostoli^ Porro consequens erat, ut cui demandabat Evan- gelii administrationem, non passim nec inconsi- derate administrandam, adjiceret secundum Domi- nicam vocem, ne margaritam porcis et sanctum canibus jactaret {Matth. vii, 6). Domious palam edixit, sine u)|a significatione alicujus tecti '^ sacra- menti (10). Ipse prseceperat, si quid in tenebris et in abscondito audissent, in luce et in tectis prxdv- carent {fiatth, x, 27). Ipse por similitadinem prse- figurayerat ne unam mnam (11], id est unum vcn
palani et uniyersis, quoQdani secreto et paucis df^mtQdasse : quia et bPC verbp usus eat Paulus ad Timothemn : 0 Timoth^et depositum custodi *'. Qt rursum : Bonum depositutn serva» Q^id hoq depo- situm est tacitam ^ (6), ut aUeri doctrinse depu-i tetur? An iUius denuntiationis, de qua ait : ^anc denunti(itv>fi^commendoaptkd te^fiU^^ Timotheef Item illius prsecepii, de quo ait : Penuntio tibi ant^ Deum, qui viui/icat ^ omnia (7), et J^m Qhristum^ qui i^tatus e$t {ub fontio PiUtq bi^m qqnfessio- nfim, muMioi prasceptuwk (I 7¥m. vi, i3), Quod au- tem preoeptam,e^ >'' quae denuniiatiQt J^ supra et in:
Yaris }eotiones,
•I Sed iMii Pom, SemL ^ Enim delet^ Smler, ^' Serra Rigali. ^ Tam tacitum Fra^, Paris. tam idoneum SemL ^ Fiiiole Semler. ^ Qui iustificat al, *'' Et abest Fran. Paris. ^ Iniellegerat SemL inteliigere erat contic. Rhenan, intefligi Ofat Jun. ^^ Remotioris doctrinse Rhen. ^ Palam ielm^ SemL jml Mm. «^ Vokml P^iri$. raoBel JVmi* S§mL ^ Ad d^lmf. Pam. Sml^ ^ Tadti Pam. SemL
Gomneiitarhis.
Mat9»r. Ke pntes httc direete nrofBrr! ab enidito r fT) Qui vivifieai omnia. Bx nsu Graeeo, Ccoo- tiro; id enim quasi per concesslonem dicere vide- •* «oto^vxoc. Aiii codices h^bept, aui jusHfieat , veluti
ac si haberetar ^ixatolWToc. Lb Pe.
(8) Nec quia illum monet. Sic ed. princepe. Ait Pamelius : c Lego monet^ nempe Paulus, pre eo quod vulgo legebatar votuni (sie ed. Paris. 4566 et marg. ed. Paris. 1545) tam ex ms. eod. Yati* cano, quam Quiotino (qai bunc librum De Prasscr. edidil Paris. i5$4) et Macereo (Gallico hujus libri interprete eod. an et loco). » Heec Pamelius. Hinc fi^, ut exstet verbam monet in edit. Franek. quae ex editione Pamelii repetita est. Ibi tamen voluni prtefert Junras. ot ex optimls qao<(oe exemplaribus proflectum. Me%s habet vohiii Rigaltius. Sed edi- tionis prindpis lecUonem revocavi. Routh,
(9) Apud conscientiam, H. e. dogmata, qu» apud 90 solos habebant. Routh.
MO) Tinuiii saeramenti.Sic, editt. ante Rigaltium, -. . — qul ^ectt substituit. Gum vero istud jam supra scri-
im. $ed non omnia, pro non tamen omnia, lofe- psisset Auctor, « Quando nihii tacitum fuerit, quod rtaBqae, si qoia id refcrt, testificatus esi pro tofci- D sub multis testibus proferebatur, » voeem revoca-
^^Lf*il ?i*S™*j ^ . *>*"> • W q^od nunc video fecisse cardlnalem Tho-
. (0) Quid hoc defositumest tam idoneum, ui, etc. masium. Routh.
lur, quod solus evindt eOQtexlas, qaasl diceret > Gonceditar (quod tamen concedendum non est) Po* iRim el Pauiam pares non fiaisse, sive dispari eisllr lisse senientia; tamen seqoales omnino ftusse flsten» dum in mariyrio, quod pro Christo fortiter passi stml. Lb Pb.
(3) M tertium utque eeehim ereptus Pautus. Hoo etlam ionotueral Lucianico Triepnomi. Nam haud dobie Pi^ulam describit his v^rbis : 'Hvfata S< u«t
o5pcri^v. dbpoCatiQooic, xou x^ xdXXtota ^isp[aen}ut(, ele, Rio.
(4) Nesdo quid illud. Respieit fortasse Q. Septi- mius a(| Paaii Apocalypsim hsereticorom figmen- tom, de quo inter Ca&teros Tideri poterit Augustinus Ira^tata 98 in Joannem. Idem Yi^zxosi.
dk) Vi diximut» Capite 851. Post alios redaxi yel.
Sic* edd. Rhenam el Paris. prima. Prsestant tam tacitum pro tam idoneum, edd. Paris. 2 et Pranek. Posoit iaeitum sine tam aut idoneum Rigaltius. Mibi Ipgendum videtur : « Quid hoc depositum est tam iacitum idoneum, ut » etc. Nox ait, « quomodo nihil tacitum fuerit| et cap. 26 : Sine alla signifit». tione alieigias iaeiii saeramenti. > Roitth.
(11) Ne unam mnam. Adnotat hic Macereus mnam, sive minam, valuisse decem corooatos, quod ex Buddaeo sumpsit. Plio. lib. xxi, c. 27, Mna, in- quit, quam nostri minam dicunt, peodet drachmas alticas centum. Yidetur vero uterque evangelista, et Luca%, ^m |ivav leffit, et Matthaeiis, mf talen- lum, non pro certo auquo genere aumMwrum in-
u
UBBH DH PIUHGRlPTIONlBUa.
H
hnm ejis, 8ia« fruota in abdito (Luo. xix, fi6) re* a eadem pnBdicaiieiil . Alioqain meminertnt t 5U
•srvareiit. Ipie doeebat, lueemam twn 9uh modio ** tt$irud% ^ soUre^sed in eandelabrum eonstitui^ ut tmeemt omnikui qui in domo sunt (Matth. ▼, 45| >, Bse apestoU aat negleieraat, aut minime intellexe- rwt ^, ii Aon adimplefemnt, abscondeatea aliqiiid iB huaine, id est, de Dei rerbo et ^ Ghristi aaora* Bento. Neminem qaod soio Terebantnr, non Ja* dnoram Tin, non etbnieoram , qno magis utique tn Bedesia llbere prsBdiealMnt, qai in Bynagogia et k loeis pnblieis non taoebant. Inio neqae Jadnoa convertere, neque ethnieoa inducere potuissent, niai quod eredi ab eis volebant erdine ^ exponerent : mlto magis jam eredeotibus Beelesiis nihil sub* traKissdDt, fpiad aliis pauda aeorsum demandarent.
sermo vester, est, est, non, non (13) ; quodamplius, hoc ajnalo est (Maith, f, 37); ne scilicet '« Evan- gelium in diveraiiate traetareni.
CAPUT XXVII. Vmmi etiam rogulam /Idei ees insHtuisse, tam ad
eeclesiae eorreptas, posiea emendataSf quam ad
easquoi oommmdairuni,
Si ergo Incredibile eat (14), vel ignoNMee ape- stolaa pienitodinem pmdieatienis, vel non mnnem ordinem pegulflB omiiibus edidisse, ^ideamm ne forte •'» apostoli quidem simplieiter et plene *• Be- elesise autem suo vitio aliter acoepcTlnt qnam apo- stoli piieferebant. Omnia Ista serapulesitatia inei-i Umeota iovenias prsBtendi ab h8ef>etleis. Tenent
Quanqiian, etsl qmdam Inter domesiiees, ut iu B eorreptas ab Apoetolo Bceieeias: 0 insensoH Ga"
dixerim, disserebant, non lamen ea fuisse creden- 4um est, qqse aliam regulapn fidei superducerent,
dher^m o\ (m\x^x\m illit qtmm catl^ollcs in m-
diwB prnfefoiMMH (it; lU tUimi Peam S9 in ec-
dssia diesff«Bt, allum in h^spitio) aliam Cbrisii
sabsiantiam designarent in aperto, aliam iq secreto ;
aXi^ apefQ resarrfCtioQia apqd oqiP^s annuntia-
TCDi, slia» apofl pettoos i Cttoi ipsi obse^vont e^
ii Bpistelis sois, ut idifsum et unum iBquerentur
vmes, et non eseeni schismata et dissemUmes in
Etclssia (I Cor. i, id), quia sive Paulus, sive alii
latw, quis vos fascinaeit t et ; Tam bene '^^ curre- batiSy quis vos impediit f ipsumque prineipinm i Miror qued sic iam cito iransferamini ab eo qui vos "^4 vocavit in gratia, ad 40 aliud Bvangelium, I^em ad Corinthios scriptam, quod essent adhuc eamalm^ qoi iacte eduearentur, nondum idonei ad pabulum ; qui putareni se sdre ahquid, quando non- iwn icireni quemadmodum sesre oporteret, Qiim eerreptas Becleaias «ppommt, credant emendatas. Sed el illas Mcognoseabt, de qnaram flde et seientia eft ennvefsaiione (15) Apestolas gandet, et Deo
Vari« leollones. ^Modium Rig, Venet. «5 Obstrui Seml. abstrui iVKH. fv^n. Rhen, Jun. ^ Illavars , aut minime intel- ^nml, in Khen. edi^ de&cit. ^t De Smler. ^ Or4inari Seml. ordinarie lihen^ ^^ Observarent Juu. SemL ^Wlicei d4. Smler. " Forte delev. Semler* "" Plvie alii. " Item Jun.^^ Suos fenet. Rig^
Gommeniarius.
isUexiise, sad in fsnere ; eum talentum, eedem m dem Cbristianorum aerraonea, n^ultp atttem magia
BiidaM teste, 60 rooas valuerit, qusB 60 eoronatos ^ apoetoloPttw « preeipaa veniaiis aiBeentafte eom-
Taleni. Pam. — Mna, ut legimns in notia ad ver-i '''"^ "' ' '' "^ »--«-— • •••
siooem Gailicam optimi viri de Gourcy, valui| tri-
bos et nonaginta fere francis. Edd. (12] Dhfersam et contrarism itH, ^m CathoHom
ts siedfttm proferebamt. Ita scribitur in antiquis
exemplaribus. Sed arbitror verius scribi adverbia-<
IHer, CathoHce, boe esl, in eeclesia. Ait enlm, apo-
ttslot neo aliam regalam domestiee, sive in hospi-
tie Irsdidisse, aliam catholice, sive io ecolesia;
seqoe slian in seereto, aliam in aperto. Sio libro
4s Fugai • Persecutionem eatholiee fl^cri, cum Ec*
eiesia non ex parte, sed omnis etaniversim concuti-
tv, vexatar. » Sie Itb. n, adeersus MarcUmem:(lA'
Hiolieam bonitatem, ioto erbe diffasam. » Bt iib. iv,
CalhoHcam iennsulem^ pro uoiversa Eoolesia Chri-
siisna. Sie etiam profant scriptores esihelica dixere
oniversa]ia,ut Plinius, eatholfca stderum errantium, 61 eattoliea falgfarum. lie.
(13) Jtt sermo veeiery Est, esty Non, non. Ghristi verba smrt, Hattb. v, vetantis jurare, atqae omni qaidbm raodo, sive per coelam, sive per terram, nveper eapot. SU autem sermo vester^ inqnit, Est^ Mli ilefi, «eii. (}u8B verba etsi generaliter ad Judeo- ram tarbam nen speeiaHter ald illos duodecim di- eis ttint, nthilominus lamen etlsm discipulos, sive iposlolee iisdem verbls admonitos fuisse ait Sep« tanins noaler, ne setlicel Bvangelium in diversitate Inetareiil. Sed ({oid ad Evangelii tractationem fonnula affirmandi, Est^ est. aut negandi, Nony nont Sane boc sensisse vldeiur beptimius, Christum non rtnptfceni nfilnminil negandlve formulam prseseri- ~^ fetttm ben etiutf slg:niieaaee, omninm qoi-
mendari, « niml in ae habeaoft queaiia sobtiliute dubium, nihil in ancipilem defensiouem retortum : neque ille dicat : £sl, ille, Nou : sed omnes pariter, Est, est; Non, nou. Flsqiie vero permisesaot noquam Bat et Non ; sed liquido dieant, esse qaod esi, et non esse qued noo esl. Nam qned amplius est,
3ood prselerea artifieiose ad texitur , a nsaln esse. olum esse, aut proximum dolo. Uoc aensu loeas iste tracutur etiam lib de Came ChrisH, et adver- sus Praxean. Rio.
(14) Si ergo ineredibile est. Attingit notsm verm et apostoiic& deotrine, qu» est antiqaissina nota Eeeleaie ; ideo ait, ineredibile est i^n»rasse aposto* losj qaasi dicat ; Iila est aotiquissima doetrina, quam apostoli scierunt ; reliqu» nevelle sunt om- nes et adulter», nt quas apostoli igooraruat ; ideo infra, cap. 3 : i Tamen in eadem tide con«piran- tee, • ete. Quia videlicet doetrinam relinenl^ qui in eadera fide conspirant^ quarn aoostoii retmne- rimt, quasi coosanguinei sint apostoiis. Unde Soao- menus, lib. vn, laudat Theedosium, qui prineipes seetarum jusait eonveniri, deinde petiit, an existi- raareot aatiquos Paires, qui Bcciesiam rexemt, ante dissidium illod quod de religioae ertum Aie- rat, reete consensisse, et vere sanctos et apostoll- cos fuisse: quod eum illi coneessissent, subjunxil rationem, qaa compesecret haereiicos, banc sciU- cet: c Bxaminemus ergo doctrinam vestrsm sA illorum scripta ; et si cum iilis eonsenserit, retinea- tur ; sin minus, abjiciatur. » Lac.
(16) De quamm /l^ et scimUia ot eemwers. De fiie quidem eft dileetione, qnaa hie convmaftio-
1
47
TBRTULLUm OKRIIM PAR8 D.
48
gratias agit: qtus tcmen hodie cnm illis correptit a peTpenm tincta, tol opera fidd perperam admi-
unius institulionis jura miseeDt.
CAPUT XXVUI. Quad autem apud multosunuminvenituri noncen^ seri erratum^ sed traditum. Age nuDCf omnes errayerint; deceptus sit Apo* 8tolu8 de teettmonio reddendo quibusdam ^* ; nal- . lam respexerit Spiritus sanctus, ut eam in verita^ tem deduceret {Joan. xiy, 26), ad hoc missus a Ghristo, ad hoc postulatus de Patre, ut esset doctor veritatis (Joan. xv, 26) ; neglexerit officium Dei villicns, Christi vicarius, sinens Ecdesias aliter interim intelligerey aliier credere, quam 7^ ipse per apostolos prsedicabat : ecquid verisimile est, ut tot ac tant» in unam fidem erraverint ? Nullus inter multos eventus unus est (16) exitus : variasse debuerat error ^ doctrinae Ecclesiarum. Caeterum, g (Galat. i, 8). quod apud multos unum invenitur, non est erra- tum, sed traditum ''^. Audeat ergo aliquis dicere illos errasse qui tradiderunt?
41 CAPUT XXIX. Hcereses poHus errasse^ quas vera doctrina sunt
posteriores, Quoquo modo sit erratum (17), tandiu utique regnavit ''^ error, quandiu hsreses non erant ^. Aliquos Mardonitas et Yalentinianos liberanda ve- ritas exspeotabat; interea perperam evangelizabap* tur, perperam credebatur ^^ tot millia millium
nistrata (18), tot virtutes, tot charismata ^^ perpe- ram operata, tot sacerdotia, tot ministeria ^ per- peram functa, tot denique martyria in vacuum coronata **. Aut si nec perperam, nec in vacuum ^, quale est ut ante res Dei currerent^, quam cujus Dei notum esset; ante Christiani, quam Christus inventus, ante haeresis, quam vera doctrina? Sedenim in omnibus veritas imaginem anle- cedit; post rem similitudo succedit. Caeterum satis ineptum ^, ut prior in doctrina bseresis habea- tur; vel quoniam ipsa esl quse futuras haereses et cavendas prsenuntiavit ^ (19). Ad ejus doctrinse Ecclesiam scriptum est, imo ipsa doctrina ad Ecdesiam suam ^ scribit : Etsi angelus de ccelo aliter evangelizaverit citra quam nos,anathema sit
CAPUT XXX. Marcionem enim et Valentinum, in catholicam pri^ mo doctrinam apud Ecclesiam Romanensem sub episcopatu Eleutheriicredidisse; donec ob inquie- tam curiositatem ^l^ semel etiterumejecti^ no" vissime in perpetuum dissidium relegati^ ve- nena doctrinarum suarum disseminarunt. Atque idem de aliis judicium^ qui virtutibus et miracU' lis novos se apostolos esse probare nequeunt, Ubi tunc Marcion, ponticus nauclerus, stoicae
studiosus ? Ubi Valeoiinus, plaionicae seclator ? Nam
conslat illos , neque adeo olim fuisse , Anlonini
fere principaiu (20), et in caiholicae primo ^
Yarise lectiones.
''s Quibusdam del. Rig. Venet. '« Qaod Venet. Jun. *" Ordinem Rhen. Jun. Seml. "'s Sed traditum suppr. Rhen. Seml. '^^ Erravit Jun. Seml. «> Errant Junius. •* Perperam credebatur, neglig^ Seml. »2 Ministrata, Semler unus eontra omnes. ^ Mysteria, Ai^., ex lib. Agobardi. ^ Perperam et in vacuum {omisso coro- nata), Semler. perperam coronata Pam. Rtg. ^ Aut si nec perperam, nec io vacuum, omis. Seml. non perperam, Venet. Goun^. ^ Curent Semler. ^ Prior illius doctrinse Jun. prior doctrina Wouw. e vet. cod. ^ Prsenuntiabat Venet. ^ Suam abest. Rig. Venet. ^ In catholicam pene Seml.
Commentarius.
nem vocat/commendat Apostolus Romanos, Epbe- p verentur dicere .Si aliquos Lutheranos aul Calvi- sios, Philippenses , suarum Epistolarum initio. De ^ nisias aut Anabaptistas liberanda veritas exspecta^ sdentia vero peculiariter Romanos, ad quos ait cap. bat^ etc. Pam.
XV : Quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti omni scentia. Pam .
(16) Nullus inter multos eventus unus est» Casus multos dispersus non uno eodemque modo ab om- nibus oxcipitur. Rig. — NuLlus inter multos even- tus unus : exitus variasse debuerat ordinem doctri» noi Ecclesiarum. Ita se habent editiones prindpes, sive Rhenanianse • Sic vero edit. Paris •. prima : c Nullus inter multos eventus est, unus est. Exi- tus variasse debuerat ordinem (error ^ var. lect. ad oram) doctrinse Ecclesiarum. i Prsestant editt. Paris. secunda et Franek. : < Nullus inter multos eventus est unus exitus. Variasse debuerat error doctrinse Ecdesiarum. » Hsec quidem revocarunt Lupus et Thomasius, sed monuit Semlerus, Ju- nium non male prseferre lectionem Rbenani, sen ediiionis principis. Rigaltius vero hoc modo verfaa
(18) Tot virtuteSytot c^ruma/a. Nulla hic de virtute aut charitate mentio, sed de potestate edendi miracula, et Spiritus sancli donis. Albasp. — Haec ab inilio usque ad Valentini Marcionisque tempora, et diu post illa in Ecclesia permansisse veteres crediderunt. Routh.
(19) Priorin doctrina. Sic vulgo scribitur. Omit- tebat particulam in Wouwerii codex. Reponil Ju- nius prior illius (nempe veritaiis) doctrina^ restitu- tione, ut ait, manifesta et necessaria. Malim ego illa pro in rescribere. Routh.
(20) Antonini fere pnncipa^u.Videlicet utriusque. Nam Valentinus tempore Antonini Pii vixissc legi- tur, et Cerdo ma^ister Marcionis : Marcion vero Antonini Philosopi, qui successit Pio. Valcniinus
auidem et Cerdo sub Hygino et Aniceto episcopis, [arcion vero sub Aniceto, Sotere et Eleuthero, ut
ordinavit : c Nullus inter multos eveolus unus est. Q constat ex Irenaso lib. iii, adversus hcereseSy et Eu-
Exitus variasse debuerat error doctrinae Ecclesia- rum. 9 Legerim e^o, c NuIIus inter multos even- tU3 unus exiius. Variasse debueraot ordine (h. e. alia ex alla^ doctriose Ecclesiarum. » Olim nullis le- gendum mmus recte proposui, Routh. . (17) Quoquo modo sit erratum, Possum aulem op- tima ratione idipsum nostri temporis aristarehis respondere, qui hactenus errasse Ecdesiam non
sebio lib. iv. Hist. Eccles. ause tempora Tertullianus ipse procul dubio viderat. useterum libri omoes sine transpositione uno cousensu legunt, » apud Eccle- siam Romanenseui sub episcopaiu Eleuiheri bene- dicti donec ob inquietam semper eorum curiosi- talem, eic. , » neque videtur transpositio neces- saria. Nam ultimuoi quidem tempus exponit auctor quo fnerunt isti Romie, quia ad argumentum ipsius
49
UBBfi DB PRiBSCRIPTIONlBUS.
50
doctriiiimcredidisse(21)apudBccle8iamRomanen- jjpegit, illam virginem Pliilumenen, quam supra aem, sob episcopatu (22) Eicutherii benedicti (23) edidimua (31), postea vero immane prostibulum et ^ oi ^L. . .. ipsam, cujus energemate circumventus, quas ^ ab
ea didicit phaneroseis scripsit. Adhuc in sseculo supersunt qui meminerint eornm, etiam proprii discentes et successores ipsorum, ne se 3 posterio- res negare possint. (}uanquam et de operibus suis^ utdixit Dominus, remncuntur {Matth. vu, 16). Si enim Marcion Novam Testamentum a Vetere sept- * ravit, posterior est eo quod separavit ; quia sepa- rare non posset, nisi quod umtum fuit. Unitum ergo ante quam separaretur, postea separatum, posleriorem osiendit separatorem. Item YalentinuSy aliter exponens, et sine dubio emendans, hoc om- nino quidquid emendat, ut mendosum retro, ante-
donec ^^ ob inquielam semper eorum curiositatem, qua fratres quoque vitabant ^^ (24) semel et iterum ijecti (25), Marcion quidem cum ducentis sesterliis quae Ecclesiffi intulerat, novissime in perpetuum discidiam ^^ relegati, ^ venena doctrioarum suarum dissemiaaverunt. Postmodum idem Marcion , poeni- tentiam confessus (26) cum conditioni ^* datae sibi occurrit (27), ita pacem recepturus, si oaeteros quos perditioni (28) erudisset, Ecclesiae restitueret, morte praeventus est. Oportebat enim hcereses esse (I Car, u, 19). Nec tamen ideo bonum hsereses, quia eas oportebat, quasi non et malum oportuerit esse. Nam et Dominum tradi oportebat ; sed vae traditori
{Marc. XIV, 21)! ne quis ^ etiam hinc haereses de- D rius fuisse demonstrat *. Hos ut » insigniores
e
frequentiores adulteros veritatis nominamus. Gsete- mm et Nigidius nescio quis "^, et Hermogenes (32)» et multi alii qui "^ adhuc ambulant pervertentes vias Dei ^, ostendant mihi ex qua auctoritate pro- dierunt. Si alium Deum prsedicant, quomodo ejas Dei rebus et litteris et nominibus utuntur adversus quem prsedicant? si eumdem, quomodo aliter (33)?
fendal^. Si ^ et Apeliis stemma retractandum est, lam non vetus et ipse quam Marcion institutor et pra?forfflator ejus : sed lapsus in feminam ^ deser- tor coDtioentiae 43 Marcionensis (29) , ab oculis sanctissimi magistri Alexandriam secessit; inde post annos ^ regressus (30) non melior, nisi tantum qna jam oon Marcionites^ in alteram feminam im*
Yarise lectiones.
s» Donec abest Franeq, «^ Quam fratres quoque vitabanl Rig. ^ Dissidium Wouw. ^ Relegatos SemL itemque disseminavit. »5 Conditione subaud, poenitentiae, Seml, «« Quid Semler, »"' Defen- daDt Venet, « Si Semler. ^ Femina, td. » Aliquos, add. Wouw, ^ Quae Seml. ^ Se delet idem. * Alterius foisse demonstret Seml. * Utique Seml. ^ Qui Fran. Seml. ' Qui del. Seml. • Cupis inserit Semler.
Commentarias. pertinebat, sed non propterea tempora negat ante- r modi aliquid significare videtur etiam Irenseus, abi ttdeniia, qui lerminam unum definit, cseteros aut de Gerdone hserelico. Rig.
OBi\U\i, aut comprehendi vult ojvtxSoxtxiu;. junius. — Coafer Pearsooii Vindic. Ignat. part. ii. c. 7. Casteram nomen Eleutheri cum Eleutherii mutavit editionibus prioribus reclamantibus Rigaltius, haud seqnente eum aut Lupo aut Thomasio. Routh.
(21) In catholicasprimo doctrinam credidisse. Haec scriptura est codicis antiquissimi. Doctrinam catho- heae, nempe Ecclesiae; doctrinam toto orbe Chri- siiano, id est, universa Ecclesia Ghristiana recep- tam, catholicae nomine ab haereticorum doctrina distinctam. Eteoim apud Christianos hseresis voca- tur, quod est alicui libitum credere adversus con* scientiam fidemve publicam, seu conununem gen- tium Christianarum sententiam. Albasp.
{H)ApudEcclesiamRomanensem sub episcopatu Eleutherii, Sic habet vetus exemplar, et veterum auecoram, atcpie in primis istius scripta etiam cum hallacinationibus suis repraesentari ioterest , neque
(26) Pcsnitentiam confessus, Id est, cum publice testaius esset se pcenitere. Albasp.
(27) Cum conditioni datoi sibi occurrit. Cum in eo esset, ut datae sibi conditioni satisfaceret. Gum aggreditur satisfacere conditioni. Rio. — Ut hoc si« gmfieet, Marcionem conditioni satisfacere voluisse, rari exempU locutio erit. Habet editio princeps conditione datt scil. poenitentise, nec hoc malum esse ait Semlerus. Prsestabat autem conditione sibi data^ teste Pamelio, ms. Yaticanus. Interea condi" tioni habent ed. Rhenani ult. et Paris. prima. Cae- terum, pergit dicere Semlerus, hanc historiam dolendum quod alii copiosius non describant. Si- mile quid de Cerdone haeretico narravit Ireoaeus lib. iii, cap. 4. RouTH.
(28) Si cceteros quos perditioni, Facillus in Eccle- siam haeretici quam cseteri peccatores revocaban- tur, verum hseresiarchae non aliter paee donabaQ
solet Sepiimius exactissime reddere qose ab aucto- D tur, quam si caeteros quos corruperant Bcclesise
ribus somit. Albasp.
(23) Eleutheri benedicti. Etiam dum viverent, benedicti vocabantur. De pudic. : Renedictus Papa concUmaris, Albasp.
(24) Quam fratres quoque vitdbant, Sic omnino est ia exemplari , ut sit sensus , eorum curiosita- tem etiam plebi Gbristianae odiosam fuisse, ut jam communi fratrum voto pellerentur, cum ab epi- seopo sunt ejecti. Rig. — Qua fraires quoque vituh bant. Hanc lectionem Anle-Ri^altianam cum Lupo atqae Thomasio revocavi. Rigaltius enim verba, quam fratres quoque vitabant. exemplaris vet. fide posuerat ; addens tamen, se illud non sine ratione
Sraeferre , quod in recentioribus libris legitur . lOUTH.
(25) Semel et iterum ejecti. (Jui scilicet accepta pceniteatia perfide et ioeonstanter uterentur; cujus*
reddere nitereotur. D. Cypr. ep. ad Ant. de Troph. Euseb., lib. "Vi. cap. 35. Albasp.
(29) Continentice Marcionensis. Non quod conti- nenter vixerit Marcio, profligatis enim erat mori- bus, sed quod nuptias prohiberet. Lb Pb.
(30) Auctor Iibelli Contra Rofreses^ qui huic subjunctus est, capite 7, narrat, c segregatum esse a Marcione Apeltem, postqaam in earaem saam lapsus sit. » RouTH.
(31) Supra capite 6.
(32) Nigidius nescio quis, et Hermogenes. Qais fuerit Nigidius, ignoramus ; novimus autem adver- sus Hermoffenem Tertullianam librum scripsisse qui exstat. Rodth.
(33) Si eumdem. quomodo aliter? H, e. quomodo alio modo quam Ecclesia, de Deo prsedicant, res- que divinas tractanl? < Alium facit, qaem aliter
51
TBaTULLIAl» OPEaUM PARS II.
ii
Probent se novos apottslos esse : dicant Christum ■ dislinctionem figurat , quia et alibi (40) verbara
• i* . ynvv '.. ? J : '^ T\^l ^^^i^:*. mi^l\it*%A^ a.» Tta Av inark AivlinA ma-
iterum descendisse (34), iterum ipsum docuisse, iteram crucifixum, iterum morluum, ilcrum re- suscitatum : sic eoim apostolos solet facere (35), dare illis prseterea virtutem eadem signa edeudi, quse et ' ipse. Volo igitur ^^ et viriutes eorum proferri (36); nisi quod agnoACO maximam virlu- tem eorum» qua apostolos in perversum semulan- tur : iili enim de mortuis vivos faoiebant ^^ (37), isti de vivis (38) mortuos faciunt.
44 GAPUT XXXI.
id ih»qn§ essS vfrUm ei Dontinicum, qnod prius iit Ur^Uufii; faUum^ tf^d p^sterius,
Sed hb ^eessti reveMr ad prinelpalitatem ve- B fitatis 13 <H postferttatem ttiendacitatis ^^ (39) dis- pntaiidAM , ^t illias qUoqiie pftrabolae patrocinib qntie bonnmsiffUHffttmentisiDomintj seminatum id primortl ^tMli^tihih ^*, avenanlm aiit&m sterilis fceni adaltei^om ^^ ^ ihimieo diabolo \Matth. xiii, 37, 39) pd8te«i ^ttp^rdiicit. Proptie ><' ^tlitn docirindrum
Dei seminis simililudo est. lu ex ipso ordine ma- nifestalur, id esse Dominicum et verum, qnod ut prius traditum » id autem extraneum et falsum , quod sit posterius immissum* Ea sententia manebit adversus posteriores quasque hflereses , quibus nulla constantia de oonsoieniia competit ^"^ ad de- fendendam sibi veritatem.
GAPiiT xxxn.
Si interim qufedam sint ha^reseSt etiam inde ab aitate
aposiolica, prasscribendum uti evolvant ordinem
eviscoporumsuorum, itaversuccessiofiesab initio
aecurrentem, ui prinius ule epiicovus aliquemex
apostoiis aut apostolicis viris kabeatantecessoremy
quemadmodum Smyrna^orum ei RonMnorum Eo-
clesias ; quod cum probare non possint, in commU'
nicationem non recipiantur.
Csetenim , si qiise andent inlerscrer^ se ffitali
apostolicse, ut ideo vidleantur ab apostolis tradiia;,
quia sub apostolis fuerunt , possumus dicere :
Ed&nt ergo origihes EccIesiArum suat^m : evolvant
ordinem episcoporiim suOruih, itd per successio-
Varie lectiones.
< Ipsl Seml. *• Et del Seml ** Suscilabailt Seml. " Veritatl ^raneq. *' Mendacilali deputandam, SemL 1* Pnmo constituit Paris, Fran., in primo reeonstitail Semler. i^ Adulterum Venet. ^^ Pro parte Seml. 11 Et conscientia coacedit SemL^ oonslantise conscientia concedit Jun.
Gommentarius.
cognogeit) • ait anetor iniiio libri sui ndvers. Ret^ moaenem. Dein in libro De Came Christi^ cap. 6 : r « Quid iUi eum Mose, qui Do^m Mosis rejicitf Si ^ alius beus est, aliter sint res ejus. > h. e. ad alium pertineant. Cum aiio Dco ouadrant ministrl ejus. Infra positum esl, « aliter tiaDerent per quae doce- rent, • cap. 38. Rooth.
(34) Probent se novos apostolos esse^ dicant Chrtstum iterum descendisse. Dpiatus lib. iii : At nunquid est alier redenwtor? Qui propheiee nuntia- veruntalterumesseventurumT Quis Gabriel iteruni ad alteram Wariam loculus esti Quoi vitgo iterum peperitf Quis virtuies novas aut alterasfecit ? Rig.
(35) Sic enim apostolos solet facere. Haec depra- vata esse testantur reliquiae veriA quas nobis ser- vavit Agobardi exemplar. ISe sunt hujusmodi : a Sic enim apoatolus descripsit, a Solet facere; dare pree- terea virtutcm eadem signa edendi quai et ipse. » Superllua sunt hsec, Solet facere. Quee si auferaniur, rcbiduum erit stncerum. Si eumdem, in(}uit, Deum prseaicanL qujus rebiis et liueris et nominibus utuutur Ghristiani, probent se novos apostolos D essei atque adeo dicant Christum iterum descen- oisse, iterum ipsum docuisse, iterum crucifixum, ilerum mortuum, iteium resuscilatum. Sic enim apostolus (lescrif)sit. Dicant praeterea uhrislum pare iieruiti virtuicm eadem signa edendii quae ct ipse. Volo ifutur et virtutes eonim proferri, etc. HiGALT. — Uaec vir eruditis(»imus , voces tamen haiid mntans, el vido anaon ferri possint, hoc sensu. Solet enim^ Cbristus apoatolos constitaere, faciendo illos praecipuorum «trticulorum fidci prae- dicalores. Semlerus auiem hoc adnoiat, sed minus recte, opinor^ a Griece aTcdorcJLoc, uoiniuaiivus, » Rigalt, ex Agobardi libro : c Sic eoim Apostoius descripsit, » elc. Routh.
(36) Volo igitur et virtutes eorum proferri. Vir- tttlcs. hoc est, miracula. Enp.
. 1^37) Demortuis suscilahanU Uanc editionis prin- cipis tcctibiiciU revocavi. In Vaticano exstaoat
codioe eadem seripiilffl, fatente t^nielio, t\x\ tamen anthithesis evidcniior magis placebat, quae in lec- tione Geleniana sita est, de mortuisvivos faciebant. Marcionis Christum tertullianoi ait esse, nec mor- tuorum susciiatorem, sea viyorum avocatorem. De Carne Christi, cap. 6, iioe. Routh.
(38) De mortuis vivos faci^antt isti de vivis, etc. Id Calvino contigis&e Genevae testatur in ejus Vita Bolsecus, ut sciiicet de vivo mortuum reddcret. Illud cnarrat multis Beilarminus, de Notis Eccl. cap 14, lib. IV, Controv. t. IL Lb Pa.
De vivis mortuos faeiunt. Fidelium infirmiores everiunt. Sic lib* de ik»rpiace : < Atque ita semel iofirmitas quae percussa est, sauciaiam fidem vel io hsBresim, vel in saicutum cxspirat. j» Rig.
(39) lievertar,ad principalitatemveritatis, etpo- sleritatemmendacitatis. Principaliutem dicit, quod statim a principio fuit; posteritatem, quo>l postea subrepsit. ViiQ.—Adprincipalitatem veritati, etpos- ieritatem mendacitati deputandam^ ex illius^ etc. Vulgocxstant veritatis^ tnendacitatiSf disputandam ; verum aliter se liab»nt editt. Rhenanii et Paris. prima ct Franek. prceterquam quod in prioribus positum ost veritatis. Notavit aulem Pamelius, legere se ex Vatio. ms. conformiter Quintino hujus Tibri editori veritati et mendacitati. Conira Junio pla- cebat lectio veritatis ; sed monuit Semlerus perti* nere veritati ad deputandam, si hoc verbum ma- neat. Atque ego hanc Pamelianam praefero lectio- nem illi Uigaltianse, ad principalitatem veriutis et posleritatem mendacitatis disputandam. Omnes ediit. antti Rigaltium deputanaam; et in Apolo- getico tertulliani habes : « Apud homines, si forie, disiinguitur, dum expunjjitur, dum ex fuluro prae- sens, dehinc ex praescuti praeterilum deputatur, » cap. 20. Et deputor angelis cxslat in lib. cjus Adv. yalentinianoSf cap. 32. Caeterum principalitas esl, ut ait cditor Institutionum card. Thomasii, quod a priucipio, ab iniiio fuit.
(iO) Fortasse lege quia ui alibi, Routb.
»
LIBBR DB PRiBSGRIPTIOinBOS,
54
ses (4i)ab initio dacttrreDtem ^^, ut primus, ille a provocataBi probent se quaqna putant apostolica»; _r I* *-ir_ »» * » . Sed adeo nec sttnt, nec probare possunt qaod non
BUDt, nec redpiuntur in paCem et communicationerti ab Eccleeiis quoquo modo apostoUeis, scilicet <^ diversitatem saeramenti (48) nullo raodo apostoUc».
C4FUT XXXIO.
epiicopiii aliquem ex apostolis» vel apostoUoU viris qni taineo cum apoatoiis perseveraverit ^^, babu^ rit aoctorem et antecessorem. Hoc enim modo Ec- desis apostolicse census 4& suos deferuni (42) : sicit Smymcorum (43) Ecdesia ^ Polycarpum ab Josflne eoUocatam refert : sicut Romanorum Glemen- lem (44) a Petro ordinatum (45) edit '^; proinde ^ ntique et cstere exbibent quos ab apostolis ^ in episcopatum consiltutos apostoUci seminis tra- dooes habeant ^ Confingant tale aliquid beretici. (}aid enim Ulis post blasphemiam inlicitam estt Sed fttsi confinxerint, nihU promovebunt. tpsa enim doctrina eorum cum apostolica comparata, ex diversitate et contrarietate sua pr6nuDUabit,
Qmid qncdjam tum ak afMMAifif et dmmutratm H €jeratm fkmntk ex qui^s et reUquas hanm$$ ofnnm sua semina sumpsisse.
Adbibeo super baoc ipsarum doctrioarum reoo^
gnittonem, quse tunc sub apostolis fiienlnt, ab iia-
dero apostolis et demonstratsB et ^ dejeraiae. Nam
et sic facilius traducentur, dum aut ]am tunc fuisse
deprebendeatur, aut ex iUis que ]am tunc fuerunl,
semina 441 sumpslsse, Paulud, in prima ad Corin-
nequeapostoU alicujus auctoris esse, neque apb- ■' tbios (xv, 12), notat negatores et dubilatores resur-
rectionis. Bec opinio propria ^ dadduc®orum ; par- tem ejus usurpat Btarcion, et ApeUes, et Taientinas, et si qui aUi resurrecUunem camis iafringaat. ISt ad (jalatas stribens (v. 8), invehitur in observalo- res et defensores circttmcisionis et legis : Uebionb hseresis ^ est. Timotheum instruens (! Tim. iv» ft^ nuptiarum quoque ioterdictores suggillat : ita in^ stituunt Marcion et Apellea ^ns secutor. Mqne langit tOi i|iH diiMnt factamfam rasurraetianmn (II nm* It, •) : id de M ^ VllehlUAlafti asMve- fant (49). S«d et cttm §BiiHlo§tia tndetmiiMtas
stoUd; quia sicut apostoli non diversa inter se docuissent, ita et apostolici non contraria aposto- Us edidisseatt nisi UU qui ab aposiolis didicd- runt ^ aliter pnedicaveraoi. Ad hanc ttilqae formam probabantur ^ (48) ab ilUs Ecclesiis, qute Ucet nullum ex apostoUs, vel apostolicis, auo- torem suum proferant, ut multo posteriores, quse denique quoUdie insUtuutttur, tam^n in eadem fide conspiranies, non mious aposlolic» deputan- tur, pro consanguinitaie doctrinse (47). tta omnes bcreses ad utramque formam nostrts ficclesuft
, ,^ ^ VarisB lectiones.
^^ be<euPr«ate ^l ** PemvgrtiV^Hfli IVdil. ^ Habens add. Pran, Pafis, >< UideA Venet. Id et Siml. ^ Perinde Venet. » Apostoli SemL ^ Habent imHit* iuH. itim Pearson in Vindic. Ignat. 11, 2. ^ Des- eiierunv et SemU Gourqf. ^ Provocabuntur SmnL ^ Ejerat» Fran. ^ Prima Semler% Pam, ^ Sie add. SemXer, ^ Sic sa Semfer.
Coflsaiilitarlas. (411 Pm' iucc$ssimes. Nihil clarius in tota vnte« a aolymorura episcepara foiiif eoMtitatom legimtai, nim docirina, succession^ Bom^ ponUnsum \ cujus Peiro jam apost^latam Drineipaliter etersentii.
*^ - ' - U^ y^^Q gjg evenisse ait Gbrysostomlis propterea
qn^ Petrum Gbristus ordinasset MdoxaXov x^c obtoupiiti^c {amm tfi /(MiH. cof. ui). Hle TeirtaK liani locus aperte indicat non esse Tertolllaai vftt» sus, ande adnnalK sinoMiHNiee e^itecopahiM Ko- manoiiim eonstitai eitte posse arbitrantar. Rm«
(4€) PrmKcabointur. Ita hic qaoqae ide nitai iditiottum tetuitiii. oum Lapo ii Thomsiio loeiio- nem pristinam restitui. Habil Rlgaltias« ia atri» qui edilioiii iafe» probakmntuirK 0ed proittae pbs t siribit Tirtlillianus t • Ita omniihBBriiiiai atram» qoe fonnoi a aoitfii Seiliiiia prwoeits, » h. o^ ad iuacessionera ipiMtoiicam> il eooiingttiiiitaMI doitnnae. Genfereimit. eapitb Si. Roinrtl.
{kl)Pr9X€man>§uimikit€4/0ctrinm. Goaealigaitteai sant doctrinss quK ab ano eodemque auctore sant tradits, qoiii ab aoo parenle. 0ii ipie^ iib. i 4i Guiku Fem.s < eoasiiguineM ttMtanoi » iixith Sie
rei rationem disces i S. fipiphanio, hser. 27 ^aest, Carpocratianonim. Lb Pr.
(48) Hac amiim m^ Eecimm apaetoUcm aensui suas deferuni. Gensas suos, boi esl oHffinei saii« Sie libi I adwersui Marcionamy ipoitoiiei iiniii Ecelisiam dixit t et libro da Mouoaamm : a CeRiUi Bwier Iranifertar io Qhristum. a tim^
— Cifirai f«of deferunt Interpretes hie per oitt« sas, iadonialim atque di|nitateni iotelligendam esse c^^nseal; ego vero originiim iigoilicanv ut et rariia ioeia et hisii verbis, t Omne geaas id oria ginem suani ieoiiaioi*, > lieot colligeri. Adv Marft* lib. ir, e. : 0iuirufii si eentum requirask kiMAap%
(43) Siemt Smymmorum^ etCi Ircacus» hb. ui, Po>* Ivearpam ab ipoitolii io et qaaa eel SmyrtiffieHtm Ecdesia aonstitatam ftiisee treditb Riab
(44) Sicut Romanorum Glementem.Bieronjmn%s
CataL ecripi, ecclos. : « Clemeni quartas posl Pe*
iroffi Romae episoopus. Siqaidem seeaadus Linus Q Ghaleidiaii « dtmestioiseloaniagaitteM MlioaM. s fbit, et tertitti (^etos e lamecsi pleriqae Litiaorum Rig
secuodam piit Pelram ipoilolam putent fuisM Clemeolem. « brenmai sic trididerat, iMatos apo« sioloi Lino episcopetum administrandae EeolMiffi commeadttiM ; sacoMiisM autem Uoo Anoclelum, post eum teriio looe ab apostoiii epiicopatum Gle- owati delitam. Rie.
(45) C/0«itffilefii a Petro ordinatum. Qmn etiam vivBQte Petro episcopaium Romse gesserit Cleaien% ei apostolis sposlolatu sao fungenliiMU viri iposto- lici passim in varioa epiMopatai faarint trilmti» Et tamen poet paisiottem Rwnini etatim iicobam apoitolom firttlMm Doottni ob ipni apaaioiii HienH
(48) 04 divenitatom taoramenti. Similiier ai interprelam ieuleatia rseidam, ttum aiOot per sa^ cramentum intelligi jurameatum, quod fidelei^ paoitt aateqnam lavareotori in Ihaiiie ecclesiffi dieereai. Nam sacrameniam MKMotis pene hiiis pro fldi M religioae Chriitiani tticipitar» ALOiap.
(49) Facttmfam rosurreetionom :iddose VaienU^ niani asseverant. De GnoSticii hffio refrrt IroPiear: « Tantam ebsaai ob eO) at mttrtaam aamiattli qttem- idmodam Dominas indtaf il al apoatttii «- al ott qoidem eredaot hoe ia lotam foa» fiert : mm a|i»* tem rttMoreelkm^m u oMrMia agttili»ttiM ^fm^ ^tt
u
TBRTULUAHl OPBRUH PiRS II.
9S
iimniDat(I Tm. i,4), Talentinuf agnosdtur : apud a adullerinarum, qu» aub apoatolia fteiaae ab ipsis ^em ilon ille nrscio qui novi. et non unius no- apostolis discimus : et tamen nullam inveniraua miuia (50), generat e aua Charile ^i, Sensum et
Teritatem; et hi seque procreant duos, Sermonem «t Yitam : dehinc et isti generant Hominem et Ec- 4l)e8iam : estque hsec prima ogdoaa ^ aeonum* Exin- ikb decem alii, et duodecim reliqui aeones miris no- '^nibus oriuntur, in meram ^ fabulam triginta mnum. Idem apostolus, cum improbat elementis atnrientes» aliquid Hermogenis ^ ostendit (51)^ qui Mteriam non natam introducens, Deo non nato aam comparat, et ita matrem elementorum deam fSaciens, potest ei servire qnim Deo eomparat. Joan- nes, vero, in Apocalypsi, idolothyta edentes et stU" fra camfnittentes jubet ^ castigare : sunt ct nunc alii Nicolaitse, Gaiana ^ bseresis dicitur. At in epistola
institutionem, inter tot diversiuies 3t perversiU- tum, quae de Deo creatore universorum contro- versiam moverit. Nemo alterum Deum (52) ausus est suspicari. Facilius de Filio quam de Patre hae- sitabatur, donec Marcion praeter Crealorcm alium Deum solius bonitatia induceret : Apelles creatorem angelorum ^ nescio quem (53) gloriosum superioris Dei, faceret Denm legis et Israelis, illum igneum affirmans; Yalentinus seonas suos spargeret, et unius seonis vitium in originem deduceret Dei creatoris. His solis, et his primis revelata est verius Divini- Utis, majorem scilicet dignaiionem et pleniorem gratiam a diaboio consecutis, qui Deum sic quoque volueril aemulari , ut de doctriois venenoruro, quod
eoa maxime antichristos vocat, qui Christum nega- B Domious negavit, ipse faceret discipulos super ma-
rent in came venisse,. et qui non putarent Jesum
Mse FSlium Dei : illud Mardon, hoc Hebion vindi"
eavit. Simonianse auUm magise disciplina, angelis
aerviens, utiqne et ipsa inUr idololatrias depuU-
batur, et a Petro apostolo in ipao Simone damoa-
batur.
CAPUT XXXIV.
Atque adeo cum habeant cum illis eonsortium su0s prauiicationis 47 habere etiam damnationis con- sortiumt mazime cum ab apostolis pramuntiatas fuerint.
Hec aunt, ut arbitror, genera doctrinarum
gistrum. Eligant igitur sibi Umpora uoiversse hsere- sea, quae quando fuerint, dummodo ^ inursit quae quando, dum ^^ de veriUte non sint (54). Utique quae ab apostolis nominatae non ^^ fuerunt, sub apostolis ^^ fuisse non possunt : si enim fuissent, nominaren- tur et ipsae, ut et ipsae coercendae. Quae vero aub apostolis fuerunt, in sua nominatione damnan- tur ^3. Sive ergo eaedem nunc sunt aliquanto ex- politiorea (55), quae aub aposulis rudes, habent luam exinde damnationem ; sive aliae quidem fiie- mnt^aliae auUm postea obortae ^, quidam ex illis ^'
Variae lectiones.
'1 Et aua chariute Semler, ^ Prima haec ideo decaa SemL prima ogdoade Paris. Fran. de qua prima baec odgoas, adhuc SemL ^ Miram, alU. ^ Aliquem Hermogenem Seml. ^ Jubetur Paris. Venet. Fran. Rig. 3a Gaiana Semler. ^ Ut diversiutes Seml. ^ Angelum Semler. ^ Dum non Rhen. tum non Jun. non mmw. ^ Dum abest Rhen. ^^ Sub apostolis non Rfin. ^^ Eas dicere add. Fran, sub AposUlis desunt Bhen. ^ Dignantur Rhen. ^ Add. aunt el Fran. Paris. ^^ Quasdam ex illis Rhen.
(k)mmenUrius.
ab eis didlur, veriutia. » Contra Hmreses^ n, c. 31, r Ur ejus, alioqui diceretur TertuUianus erravisse, 1 8. RooTB. ^ cum Irenaeus cap. 20 libri primi retulerit, Simonem
(50) Novi et non unius nominis. JEonnm primus Proon, seu prsBexisUoB, et Bythos, aive profundi- laa, dicebatur inoogoiius per plnra saecm fuisse. AnifOTATio in Romana edit. Opusculi Adv. Omnes Bcsreticos^ cap. 5. Routh.
(51) Aiiqumn Hermogenem ostendit. Hanc lectio- nem revocandam censui, cujus ioco Rigaltiua in ed. sua posUriori posutt aUquid Bermogenis. Sapit enim vetus leciio stylum Tertulliani, qui in celebri loeo libri De Carne Christi cap. 14, haec scribit : c Poterit haec opinio Bbiooi convenire, qui nudum kominem, et untum ex semine David, non ium et Dei Pilinm eonstituit Jesum ; plane prophetis ali- qno gloriosiorem, ut iu in illo angelus fuisse dica- tnr, auemadmodum in aliquo Zacharia. » Routh.
(52) Nemo alterum Deum, elc. Haereticorum pro- Csctnin, inquit Quintinus, sive progressum vides, de <]nibu8 illud e philosophica schola dicitur quam
magum affirmasse angelos creavisse mundum ; illud igitur primum non docuisse Apellem. At vero, nraeUrquam quod lectio angelorum difficilis et vix lerenda est, osUndit hoc luco Tertuliianus Apel- lem creationem mundi attribuisse inferiori cuidam deo, Dei superioris angelo, h. e. nunlio, ignea natura praedito, non vero angelis; id quod Simooi aliisque haereticis placebat« Mundum ab aogelis Buis institutum esse dixit Simon, referenle Auctore anonvmo ild^. Omnes hasreses^ cap. 2. Routh.
(54) Quof quando fuerint, dum non intersit quce quando de veritate nonsint. Sic editt. Rhenani. Ait Semlerus, Junius conj « Quae quando fuerint, tum non intersit. » PuUm recte habere Rhenani (h. e. ed. principem). Haec Semler. Interserendo addunt particulam dum antc voces de veritate non sint, edd. Paris. utraque et Franek. Edidir Ri^altius : « Quae quando fuerint, dummodo intersit, quae
venaaime : Parvus error in principio maximus 0 quando dum de veriiaie non sint. » Sed reposue- eat in fine. Bis in synodo Gangrensi declarare co- ' "" ' " • - - »"
nabamur, yulpes istas invicem caudis colligari, Milicet, ttnins alicjus haereseos renm, paulatim neri reum caeterarum, totumque demum comburi; auot enim concatenatae. Pam.
{t63)Creatoremangelumnescioquem. Angelumlt' etionem vetemm anu Rij^altium editionnm pro iiia Qmgelarum bene revocavit Lupua. Sed vero prsetn- Ul angelanm Tbomuins, quia, nt oenaet annota-
runt Lupus alque Thomasius dum non intersit. To- tum locum ita legerim, et mUrpunxerim : c Eli- gant igitur sibi lempora universae haereses, quando nierioi, cum non intersit, quae, quando de vcritate non sint. » Routh.
(55) Sunt aUquando expoUtiores. « Audis, inquit Quintinus, haeresea rudes primum, deinde facus exi^olitiores. » Ab aanis quadraginU sic etiam no- vari coeperant bsereees, nt quanto quia in graeci-
57
LlfiBR DB PRiBSCRIPTIONIBUS.
58
Qsarptferunt (56), habendo eum eis consortinm (57)
pnediettioiiis, habeant necesse est etiam consorliom
M3 damnatioDis ; praecedeDte illo fine snpradicto
posteritatis (58), quo, etsi nibil de damnatiiiis par-
ticiparent ^, de «tate soU praejudicarentur ; tanto
raagis adalterse, quanto nec ab ^^ apostolis nomi-
nats. Unde firmius coDStal, has esse, quse adhuc
tonc nuntiabantur futurae.
CAPUT XXXV.
Ifullam autem e corUrario dictarum prtBscriptuH num eompetere adverms nostram dueiplinam,
Hia definitionibus provocatse a nobis et revictse
haereses omnes, sive quse ^ posterae, sive quse
eoaetaoee apostolorum , dummodo diversse ; sive
generaliter» sive specialiter noiaise ab eis, dummodo
predamnats; audeant reapondere (59) et ipsee ali-
quas ejusmodi ^rsescriptiones adversus Jiostram
disdplinam. Si enim negant veritatem ejus, debent
probare iUam quoque hseresin esse ^, eadem forma
revictam, qua ipsse revincuntur ; et ostendere simul
1 ubinam quserenda sit veritas, quam apud illas non esse jam constal. Posterior nostra res non est, imo omnibus prior est : hoc erit testimonium veritatis, ubique occupantis principatum ^, Ab apostoUs uti« que DOQ (famnalur (60), imo defenditur : hoc erit indicium proprietatis. Quam enim non damnant *t^ qui ^2 extraneam quamque damnavernnt "^, snam ostendunty ideoque et defendunt.
CAPUT XXXVL
Percurrenti enim EceUsias avostolicas^ anud quaf adkuc ipsce cathedrof apostolorum suis locis pra^ sidentur, et inter eas Bomanam, unde nobis quo* que auctoritas prcesto est (uhi Petrus et Paulus coronati) constabii eamdem ab apostolis suam po- tasse fidem^ 4i!9per quam aqua siffnat, Spiritut sanctus vestit^ Eucharistia pasdt, B Age jam, qui voles curiositaiem melius exer-
cere (61) in negotio saiutis tuse, percurre Ecclesias
apostolicas (62), apud quas ipsae adhuc calhedrae
apostolorum suis locis prsesident ^ ; apud quas ipsae
authenticse litterse eorum recitantur (64), sonantes
Varis lectiones.
♦» Participarentur Rhenan. *'' Ab deest Paris. *« Qua Rhen, *» Esse deest Rhen, w Prasfmtur quod Fran. Paris. ^^ Bnim danmant Seml. ^^ (}uasi Wouwer, ^ Extranea quamque non damnaverunt Pran. Paris, M Pnesidentor Rhen.
Commelitarins.
tate ct laiinitate nesdo qua perilior exstiterit hse- contentioso fune uterque diem in vesperam traxe- retiens, tanto plansibilior atque receptior fuerit : runt. » Routh.
pure, et torse, et monde loquitur. Inde sectalores (59) Respondere, For. legendum reponere, Routh. istius eloqnentise eolliffunt : Ergo pura, tersa, (60) Quod ab apostolis utique non damnatur, monda cst haeresis. Aamodum repreheiisibile est Q Expunxit conjunciionem quod utraque ediiione sua naves etiam theologos istis facundise humanae ver- Rigaltius, quae quidem in editionibus Rhenanianis
s%% el eleganiVo\ii efreri. Num bonar sit dictio , qaserunl, Atqui memintsse nos oportet, quod nulla est in aiiquo Christiano bona aictio, quse pariter non ftit in Cbristo Jesu benedictio. Bonas istas di- ctiones et rhetoricationes relinquamus Cresconiis grammaticis, ut fedt Augustinus. Sacra sincere tractantibus non conveniunt, ut neque matronse eerussa, neque bovi ceroma. Pam.
(56) Postea obortoe quasdam ex illis opiniones usurpaverunt, Ita edit. princeps, cujus lectionem re- vocavi, a Junio olim probatam. Habet Rij^Itius : « ()niddam ex illis usurpaverunl. Exstat m editt. Paris. ntraqne et Franek. Postea obortae sant, et qoasdam ex iilis opiniones usurpaverunt. i Routh.
(57) Babendo cum eis consortium.GelAsius primus, inoifit idem Quintinus, Afer, etiam similc cum Ter- toliinno seribit, inquiens : Quicunque in hseresim
haud reperta est, sed tamen in editione Parisina anni 1455 suppleta est, et a Lupo Thomasioque recte restituta.
(6i) Curiositatem melius exercere, Confer jam supra dicta in cap. 14. Routh.
(62) Percurre Ecclesias apostolicas, Hoc etiam prsecipit Augustinus (lib. ii, de Doctrina Christ, 8) : « In canonicis, inquit, Scripturis Eccleiiarum Ca- tholicarum quam plurium auclorilatem sequamur : inter quas sane illse sunt, quse apostolicas sedes ha- bere et epistolas accipere meruenint. » Rig.
(63) Ips(B adhuc cathedras apostolorum suis locis prassxdent, Et est sane venerationis arjiumentum, ipsas adhuc cathedras apostoiorum suis loeis in memoriam et honorem apostolorum prsesedisse, successoribus infra sedentihus. Sed verius, mea quidem sententia, fuerit, catedras apostolorum
semel damnatam labitnr, ejus damnalione seipsnm n dici principales Ecclesias, ab ipsis videlicet aposlo- . q. 1, c. 1. Eodem pertinent definiiio- ^ lis constitutas, quse adhuc aetate Tertulliani suis
locis prae.^tidebant , tanquam aliarum matrices; qualis in Achai^ Corinthus ; in Macedonia Philippi, Thessalonica ; in Asia, Ephesus ; in Italia, Roma RiG. — S. Ignatius initio Epistoloe ad Romanos, —
(jLauov..'Sin autem in sensum proprium vcrba acci-
giantur, ipso! adhuc cathedrce apostolorun^ certe uc pertineret,ut Tertulliani temporibus servata esset Jacobi apostoii catbedra Hierosolymitana, quod gx Eusebii Historia, lib. vii, cap. 40, constat; atque ut Romse Pctri apostoli catbedra adhuc reslarc credatur. Rodth.
(64) Ipsce authenticas litteras eorum recitantur, Lingua scilicet eadem qua fuerant ab aposloiis conscriptse. sonantes vocnm uniuscujasqne. Sic ipse, lib. ae Monog,^ ad Grflecum auihenticum Pauli provocat. Rio. — Idem Semlero plaoet, qui hsec
involvit, 24
nes concilii C^lcedonensis et aiiorum, ubi expresse eaveinr, de semel definitis amplius dubitare non licere, sed cum illiH quorum sPCtRntur haeresin esse eondemnandos, et parhWpa/ton^m, uti loquiturau- etor, cum damnatitiis hmresibus, id est, uii inler- pretalur Qniutinus, jam damnatis, ut ficlitium, qnod fictnm est, donatitium, dedititium, conducti- imm. Pam.
(58) Prcecedente illo fine supradicto posteritatis, Lego praecedente illo fine supradicto posteritatis,\d eat, ordine succc^ionis, quo lanqiiam fune ad apo- stolieas eoelesias conscenditur, ut cap. 3i et 32 copiose dictum. Nam e diver^o deprehenditur hae- reseon istarum posieritas fune illius pariter obser- vato. JoNius. — Sic orsus est Tertullianus adv, Ju» dasos librum : « Proxime accidit, disputatio habita est Cbristiano et proselylo Judseo ; altemis vocibus
u
TBRTQb^ANl QjPflRUH PARS U.
60
voGemMrepr8e8eaUiitesfaeiemuniu8Cujusque^(65). a relegatur; videamus quid didicerit, quid docuerit, Proxima ^ est tibi Achaia ? habes Gorinthum. Si cum Africanis quoque Ecclesiis contesserarlt ^.
noD longe es a Macedonia, habes Philippos, habes Thessalonicenses ^''» Si potes in Asiam tendere, habes Sphesum. Si aulem Itahae adjaces ^, habes Romam ^^^ unde nobis quoque auctoritas praesto est ^ (66). Ista quam felix ^^ Ecclesia I cui totam doctrinam apostoli cum sanguine suo profude- runt (67) ; ubi Pelrus passiooi Dominicae (68) adae- quatur ; ubi Paulus Joannis (69) exitu coronatur ; ubi apoitolus Joannes, posteaquam, in oleum igneum demersus» nihil passus est (70), in insulam
Unum Deum novii, Greatorem uniyersitatis , et Christum Jesum ez Virgine Maria, Filium Dei Crea- toris, et carnis resurrectionem ; legem et prophe- tas cum evangelicis et apostolicis Litteris &0 itii- sceiy et inde potat ^^ fidem ; eam ^ aqua sigDat(7l), sancto Spirilu vestit (72), Eucharistia pascit, ad martyrium ^ exhortatafi et ita adversus hanc insti- tulionem neminem recipit. Hsec est institutio, non dico jam que futuras hflereaes pnenuntiabat ^ sed de qua beretes prodierunl» Sed non fuernBt ei illa ^,
Variae lectiones. ^Et... ttnluseujusque delev. Sif^t.post Rhen. ^ Proxime Franeq^ ^^ Habes Tbessalonicenses dsleo* Seml. post tihen. ^ Adjieeris Rhen. ^ Romanam Rhen. ^ Staluta add, Rhen* ista quam desunt apud eumd. 61 Statu fellx Pran. statu lam felix Semi " Gontestalur Rhen. contesseralur Ptthams. ^ tmportat Wouw* pladtat Seml. portat Rhen. et Routh. •* Fi^eiiA eafn Paris. Fran. eam negl. Rhen. •* Martyrio Pran. Paris. Pam. martyrium Rig, Venet Rhen. SemL ^ Non omnes ex illa Rhen. Renth.
GommeatarittS.
adnotavit, « authentieiB litter«, aon originalia d loeua hereticos , qui univorsaiem Pontiflei Rom.
et autographa, ut muUi faiso inteiligebant, sed auctoritatem adimunt, ut intra pnefecti urbiei ju-
Grsecse, quia isti alia Latina translatione utebantur, sicut ipse Tertullianus. » H%c Semlerus, neque aliter bac de re staiuerunt nonnulii tlii scriptores. Verum scite monuit Georgius Stanlelus Faoer, yix dici id posse de S. Scripturarum apographis, tlla tanlum penes Ecclesias apostolicas fuisse, exdusis cseteris £cclesiis. Vide Appendicem egregii o^Mris Anglica lingua consoripti, eui titulus The DifScui" ties ofRomanism, Romanismi Dif/icilia, Certe con- stat aingulos hio milti a Tertulliano Chriitianos ad vicinam metropolim, in qua epistolae apostolicae recitabantur, Corinthum, Philippos, Thessaloni- ewna, £pbesum> Romam ; ad qoas ipsas urbes apo* stolus Paulus litteras dederst» Btirumbe videtur, epistoks istas Pauli ab Eeclesiis in his urbibus constitutis annos circiter centum et quinquaginta Gonservatas esse? Idque revera contigissoi est ut testari velit hoc loco TertulliaQUS. At vero, quod
risdictionem quae intra C. L. claudebatiir, astrin- gant» bicam hac de re alio loco : moneo tantum mfinitis in locis a SS. Patribus dictum, B. Petmm ordinatom fuisse xvic o2xou(jivD« ^iBamcXov : ita Chrysost., ifbm. in cap. xxi Joan^ Deinde synodus Chalcedon., aci. xvi : 'JI 'ExxXriala iPJipiTi; tc^oti Itoxt Ti TTpECT^eia, Ecclesia Romana primas semper tenuit* Li Pr.
(67) Cui totam doctrinam apostoU cun^ eangume iuo profuderunt. Tolam doclrioaa} dicit summam toiius doctrinse Christianae, quam in martyrio pro Christi nomine fortiter obeundo consistere toties praedioat, ut videlicet animam ilii tam bene me- renti nostram reponamus, qui suam pro nobis, non immerentibus tantum, verum et male meritis posuit ac prodegit. Lb Pn.
(6g) Ubi Petrus passionis Dominicas. Hsec sane Petrum Romam vidisse tcstantur, ut Paulum et
obliviscendum non esik volunt viri dootissimi oppo- C ioanuem, quorum hic eiiam fit nientio. Omnes au-
sitas fuisse hoc loco authentieas litteraSf non apo- graphis Graedsi sed interpretationibus earumdem Latinis. Sic enim ait Rigaltios dici in libro Ter- tuiliani De Monogamia^ cap. 11, exstare in Grasco authentico interprttationi Latinae opposito loouoi quemdam apostoii. Nibilomious hsec duo simul constare posse exi&timem, ut opponantur cum au- ihenticas littera?^ seu epistolse, quomodo loqui so- leut juriscoi sulti veteres, apographis earum, tum yero Gra^cus atUhenticus interpretationi Latinse. Hsec oUm prolmbiliter disputavi. Verumtameu hoc tantum Tertuliiaui verbis mea quidem sententia signiiicari potest : adeundas esse originalem fidem quaerentibus Ecclesias apostolicas ob eam causam, ut iovestigeut, quid ipsae dicani, quid doceant;in quibus qmdem Ecclesiis, scilicet apbstoUcis, adhuo manet apostolica suecessio, ac recitantur litterm proprie apostoiorum, iudolem veram ipsorum refe*
tem invicem adsequantur martyru constautia. Ter- tull. hoc libro de Prasscrip. hoer. : « Bene quod Pe- trus Pauio et in martyrio adsequatur. » treuaeus (lib. III, cap. 1) Petrum et Pauium Romae evangelizasse et funaasse Bcclesiam asserit ; et cap. 3, magnifi- cum Ecclesise Rom. ascribit elogium : a maximae et antiquissimae et omnibus eognitse, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romse fundatae et constltutae Ecclesiae. » Lb Pr.
(69) Joannis. Sdlicet, Baptistae, capite abscisso, Semlbr.
(70) Posteaquam in oleum igneum demersus^ninil passus est. Hoc si revera evencrii, quod solus, ni lallor, ex scriptoribus anie«-Nicaenis memoravit Ter- tulliauus, Christianus statim 6eri judex ethnicus, quicunque is fuerit, cum omnibus suis, debuisset ; nisi opponas, fieri posse, ut apostoli liberalio prae- stigiis magicis ab iisdem attribueretur. Quioetiam
rentes.HabetCIemcnsAlexandrinusindtroma^eHi; 11 recordandum nobis est, Judaeorum primores, id — 27:axo\^avTa( xii; KupCov ^cov^c, e^iTs in; a^6£v- "^ quod ex Aclis apostolorum constat, eumdem Joan- Tui^(, VEts xa\ TiJ« hi^L Tb>v anooToXcov mpYouoT);. nem occisum isse, simul ac novissent eura e car-
« Exaudita voce Domini vel ipsa per se, vel etiam quae operaJxitur per apostolos. » Cap. 6, p. 764, ed. Potteri. Kouth.
(65) Reproisentantes faciem uniuscujusque, Quan- tum scilicet imagiuari tas esi cogitanlibus. Rig.
(66) Unde nobis quoque auctoritas prassto est. Sic lib. iV adv. Marcionem : «l Quid etiam Romani de proximo sonent. i» Rig.
-^ Unde nobis quoque auciaritas. Confinceretbic
cero divinitus liberatum. Yid. Act. apost. cap, v, comm. 33. Routh.
(71) Aqua $t^na<.Baptismo,fidci signaculo. Le Pa.
(72) Sancto Spiritu vestit. Ipse, libro de Mo" nog. : « Nos autem Jesus summus saccrdos et lua- gnas Patris de suo vesliens (quia qui in Cbristo tinguniur, Christum induerunt) sacerdoles Deo Pa- tri suo feoit, » et lib. de Baptismo : « Obsignatio baptismi, vestimentam fidei. • Le Pr.
fit
LifiBR PB PIUBK(UPT{0M1BUS.
M qB« fwue Mol «dversui illaro. Btiam de olivn a niti e> diTeraitM* doclriMBt qaam unMituisqiie da
nueleo mitif el oplime ^"^ «l a^cewarieB ^ tsper oleailer oritar ; okiain de papavere ficus (73) gra- UMinuB ei tuavisaimaB ventoaa et vana capriiictts ei- soii^l ^. Ila et hereses denostrofmtiGei non oostro giBtre ; veriiatit grano , sed meiidacio sylvestret ^^^.
GAPUT XXXYile
Cum igiiur Ui peritas adjndic$t%r qUicui^iue ih 0* regula ineedimuit quam Ecclena ab apastolis ac* cepit ; constare proiositum suum non esse admit' iendos haireticos aa ineundam de Scripturis pro' tH>cationemt cum Christiani non sint, et prcinde Bstkmredmti a possetiione Christianarum Utterw- rum,
Si b£ec ita se habenti ut veritas nobis adjudice-
ttr, quicdDqve in ea regula incedimus quam fic-
i)Miaab lipostolis, apastoli a GhHtto, Qhristus a Deo
Stto arbitrio advertut apottolos aui prolulit, ant
reoepit?
GAPUT XXXYUI.
M<Keimeouim illis nan posiit suoeei^re eorrupteim doctrince sine corrupUla instrumentorum, usur- patd in Scnpluris aetractione^ vel aajectionex vel transmutatione, et interpolatione, qiia altus manu Scripturas, alius sensus expositione inter- vertit.
Illio igitur ei Scripttifitnim et ekpMtionam adnl»
teratio d^putailda Mt, libi divm^itM dO«tfft)ie in-
veniiur* Quibut fnit propositum aliter doeeodi, eos
necessitas coegit ''^ aliter dispooendi inslrumenta
doctrinae. Alias enim non potuissent aliter docere,
nisi aliter haberent per quae dooereQt "^» Sicut illit
•on potuistei sueeedere corruptela inttrumento*
tradidit i^ constat ratio propositi nostri, deHnien- B rum^ ejus ; ila et nobis ^^ inlegritas doctrinse ftOA
tis non esse 51 admiltendGS hsereticos ad ineuki* dam ^^ de Seripturis provocationem, quos tine Scri- ptaris pAibamat ad Scriptunui toon pertinere» fii entm hseretiei annt, QhristiaDi esse ftou possunt, iMtt a Christd bab^ndo qnod de iua ^ectiond a^ctati hse- reticoruoi nomioe ^^ admittuut. Ita non Christiani« Dallaiii Jns itpiuBt ChristiaMrUra litteraHim» Ad ()Uos mferilo dieNidutli Mt : Qtti estifii ? qnaudo, (!t oode venistis ? quid lA tne6 6|[iiii, noti biei f qud dtaique, Marcion, jure tylvam meam caedit? qua litaatiaf Ytloitine, Idtites ffleos traosvertit ^^ ? qut pOie^tate, Apisllet, limitM meos commov^e ? Quid
eomp6tisset sine integritate eorum, per quae 5^ doetrioa traotatur* fitenim quid ooatrarium nobis in nottrit ? quid de proprio intulimut, ut aliquid conltnHum el quod Otset ■> ici BcriptuHs tfdprehen- voXa^ detraetioQe, Vel adj^tione, Vet transmuta- tione remediaremut ? Quod sumus % hoo tuat ^^ Scripturse tb iaiiio tuo ; ex illit tumut. toltquam allte^ ftiit^, atitettuam a vobll iiit«rpolan»mulr. Gum aut6m Omnis ioterpOtalio posteno^ clfedenda alt« veniens utique ex caasa oemulationit, que neque prior, neque domesUca unquam cst ejus quod aMna- latur, tam iueredibllA ett Mpienti iftUlque, ut not
Viie caetofl nd volunuiem veslram seminatis et pa- C adulterum stylutn tntulissfe Viddlii^ur Scripturls, qUt
aeilii ? Itea cst poatestio ; olim possideo ''^ : habeo onjginea firmaS, ab ipait ''^ tactoribut quorum loit let. Ego sitffi hmtm apottolorum. Slcut oaveruat testamento suO, sicut fldei commiserunt ^^ sicdt adjuraverunt, ita teneo. Yos certe exhaeredaverunt semper et abdie&torunt, Ut ^XtraUeos, Ut inimicos. Unde autem eitraDoi el inlmici apostolis haeretici ,
sumus et primi et ex Ipsis^, quam illos noo intu* liste^ qUi tunt et poiteri et adverti. Alius maau Scriptufas, alius SefttUS expotitione intervertit. Nequa ertim, si Yatentinus (7i) intngro Instrumento uli videtur, non callidiore ingenio, quam ttarcion, manut intulit voritati ^« Marcion enim exterte et palam tkmchsra, noo ttylo usus est (75) \ quotiiam
VarisB lectionet.
^ OpiA^ Mien. ^ Suavtssimae ftA^rt. ^ Suavissimae, ventosa et vana capHAims etsurglt Hhen. nec dfit-^ vlius a\liud. 10 De nOstro fhietiflcaverunt, nou nostrae : dcgeneres varictatis grano, H mendacio sylvestres Jiken. ^outh, degeneret vanitatis grano Jun, ''^ Accepit Patn. ''^ Ad eamdem Paris, adeundam Rhen, " Nomina Rig. nomrn SUn. ''♦ M^a est posscssio, oAd. nig, FrQ,n. Paris, Venet, ^^ Prior possideo, add. in iUdem. "^^ Bt ipsis Rhen. ''^ Pideicommtsorunt, una voce mavult Jun. e,t jureconsuU. usu. Probat Routh. ^ Instituit Hhen. necessitas institit. Routh. sine no$. ^ ttaer^sim, add. fYan. Paris. ^ Sine corruptela ins- irumcr.torura non leg. In Rheri. edit. «» Et a nobis add. Rig. Venet. ^ 6i ct in Scripturis Rhen. ^ Hiec suQt. Inde tcriptura Rhen. hoc sutit. Unde scripturie ; Jun. hoc sunt Scripturae jam inde ab inltio suo. ex illis Wouw. Routh. ^ Anteqtiam bihil aliter fuit Rhen. antiquum nihil aliter fuit Jun. Antcquam nihil &fiter hiit quam sumus. RoUth* ^ Sumus a principio et primi, quam Rig. Venet. ^ Manus tntulit veritati noft leg. in Rhen. edit.
Commentariuft.
(73) Et jam de papavere ficus^ Pious pomum n sententiae oirca btblicas et sanctas Scripiurat admit^ dicere, edara in tenata Gato non dubitavit. Postea tendas. Marcion de Yctcri tcstauienti nibil reci-
tameo inter auctores juris baetitatum fuit, an po- tDorum appellatiooe venircnt ficus. Grossos dici et liiteris i^uidera sacris, minime ignoravii Septimius ; itd Plinianae detcriptionit histuriae nounihila fructu differentes. Itaque maluit usurpare nomen papa** Teris, cui sane et forma et colore, el semiualiDus Rranis, et lacte pertimilis est nomlum matura ficus.
RlGALTlUS.
(74 Neque enim si Valentinus. Diversae sunt, iaquit Qumtinus, istorum duorum haereiiarcliarum
piebat. el de Novo quaedam decerpserai, ac lU duos libros doscripserai, ex Evanf^elio Lucae , nje- ctis aiiis, et ex aliquibus epi^toli^i t^auli apostoli, resccans ex ipsis quitJfuid suae non convenielMtt. Hoc est omnia ^ine dubio nngare. Pam.
(75^ Machaira non stylo usus est^ Machaera cuUu- rum Gra3cis siguificat.Nam de iu&truiiicnto sacro Acta Apostolorum, Apocalypsiu, Evani,'elii Lucae partem, ei partcm Fauliuarum Epistolarum resecMVtU Ehen.
63
TBRTOLUANI OnRUlf PARS II.
64
ad maleriam suam eedem S<9ipturarum oonfe- ft qnibus loctatio eit nobis, fratres, merito contem-
• a /ptH*\ TT_I— a* A •• • ^^ • • /t ■ • oa • <■ 1 <• •# A *
eit (76). Yalentinus autem peperoit, quoniam non ad materiam Scripturas, sed materiam ad Scripluras excogitavit : et tamen plus abstulit, et plus adjecit, auferens proprietates singulorum quoque verbo- rum, et adjiciens dispositiones non comparenlium rerum.
CAPUT XXXIX.
In eo C4mparandi illis qui Virgiliocentonas et Ho- merocentonas composuisse leguntur,
Haec suni ^^ ingenia de spiritualibus nequitise, cum
planda, fidei ^ necessaria, ut| electi manifestentur, ut reprobi detegantur. Et ideo habent vim, ^ et excogitandis instruendisque erroribus facililatem ^, non adeo mirandam, quasi diftieilem et inexpiica- bilem, cum de ssecularibus quoque scripturis exem- plum prsesto sit ejusmodi facilitatis. Yides (77) ho- die ^^ 5ft ex Yirgilio fabulam in totum (78) aliam componi ^^, materia secundum versus, versibus se- cundum materiam concinnatis • Denique Osidios Geta 93 (79) Medcam tragoediam ex Virgilio plenissi- me exsuxit^ (80). Meus quidem propinquus ex eodem
Variae lectiones.
^ Erant Rig. Venet. ^ Contemplaodae fidei Rhen. » In add. Rig, Venet. ^ Felicilatem, Rig. Venet. ^^ Quo jus hodie Rhen. vis hodie Fran. Par. qui vis hodie Jun. cujus hodie antig. manus. ^^ Componit Jun. ^ Ovidius Geta Fran. Osidius Geta Paris. Ovidius ita Jun. Uosidius Gela Rig. Venet. ^ Expressit Rhen.
Commentarias.
O^) AdmateriamsuamccedemScripturarumcon' nin Terlulliano nosiro Ovidium potius qnam Ho^ fecit. Conveoieotius quidquim dici non potuit ad- sidium aut Osidium . Sed in ejusmodi erro-
versus recentiores hsereticos, quam haec in Marcio- nem; caedem enim Scripturarum in illis videas, sed variam atque pro libitu oscitautis aut imperiti homuncionis discrepantem. Qoamvis enim Eccle* aia toties canonicoi libros numeraverit, ii lamen omnino surdi fiuot. Imo Calvinus (lib. I kistit, cap. 7 J i^ 2, 4) scribii Eeclesise non esse ju<iicare qui libri divinse sint auctoritatis; sed hoc pertinere ad arcanum Spiritus testimonium. Impias vocesl
(77) Sic editt. Rhenani. Habent edd. Paris. 2^ et Franek. vis pro quo jus, Junius vult legere Qui" vis — componit, qnod quidem jam reposuerat Quin- tinus in edit. sua hujus tractatus anno 1561 typis mandata, Pamelio teste in notis. Aii vero Wouwe- rius codieem ms. habere quoviSy seque emendan- dum censere, qua vides ; quod et in ed. Paris. l^ exstitisse nunc video. Edidit vides sine qua Rigal- Q vetus in bunc modum :
rem non impegissent, si modo advertere voluis- sent, ex citato a Quintiliano versu Medeam Ovidii iambis prsesertim concinnatam fuisse, hanc vero quae exstat hexametris constare. Alii etiam fin- xerunt Husidium Getam, de quo nobis poeta ser- mo est, consulem subrogatum fuisse sub Claudio principe^ anno 48 post Christum natnm, eum- dem scilicet de quo nonnulla conscripsit Dio, 1. iv, et quem memorat Reinesius ex inscriptione qua- dem ( Inscrip., pp. 475, 477), nominat quoque Doni (Marmi, p. 84) ; sed verba quibos Tertul- lianus usus est unum ex ejus coaevis potius desi- gnant. Prseterea vix crediderim sub Claudio jam principe, quo tempore adhuc florebant Romanae litterae, centones fuisse usurpatos (Burmano, loc* cit.). Ludus enim iste puerilis, quemaeque utcaeiera notasse scholica nugalia videtur censura sua auctor
tius^ Mihi quidem videtur, cum fadlis sit barum vocum inter se mutatio, nam in cap. 2 libri De Spee- taculiSy vides pro vis recte repositum est, iegendum esse quo vides, ut construatur relativum quo cum voce exemplum. Antiqua manus, nec male, judice quidem Semlero, ascripsit cujus. Routh.
l^)Fabulam in totum. Est figura Graeca, cum dicit, totum aliam, id est, secundum totum, vel in toio aliam. Rhbn.
(79) Denique Hosidius Geta. Liber Agobardi Vosi-- dius : Ursini, Osidius Apud Dionem scribitur rvatoc b KSicc TixaQ lcgendum Fv. 'OoCSioc. Perlur sena- tus-consulium sub Claudio Caes. factum Cn. Hosi-
Turpe est difficiles habere nugas, Et stultus labor est ineptiarum,
non alias viguit profecto quam cum depravatae jam essent litterae.
Et vero exemplis a Tertulliano adhibitis com- plura alia postmodum addi potuerunt. Ducentis fere post ipsum annis, matrona quaedam Proba Falconia nomine. Adelphii proconsulis uxor, Hortae nata in antiquo Italiae oppido , poema edidit Latinum ad nos utique transmissum, m universum, Medeae Osi dianae instar, Virgilii versibus constans aut saltem hemistichiis. Yersatur auiem circa Veteris Testa-
dio Geta, L. Vagellio coss. erutum Neapoli anno D menti historiam (Fabricius Biblioth. med. et inf.
Chr. MOC. HI. adversus eos qui negotiandi causa emissent quod aedificium, ut dirueodo plus acqui- rerent quam quanti emissent, et cruentissimo ^e- nere n^^otiationis inimicissimam in pace faciem in- ducerent ruinis domuum villarumque. Rig. — Hosi" dius Geta. Hujus poetae stolidum opus adnosira ns- gue pervenit tempora* constat porro 461 versibus m manuscriptis a Salmasio reperiis , partimque editis a p. Scriverio, in Collectaneis vet» Tragic^ post Senecam, p. 187, 190, uuiversim vcro a Bur- manno in Anthologia Lat.y 1. 1, p. 148, 186. Non- nulli autem perpcram putaverunt tra^diam istam eamdem esse cui titulum similem loscripsit Ovi- dius, unde Quintiiianus, Inst orat. 8, 5, aesumpsit versicuium hunc :
Servare potui : perdere an possim rogas 1 Atque propterea commentiti sunt legendum ease
Lat.y tom. II, p. 142 et seq. ed. Mansii). Ausonius, circa eadem tempora, epilhalamium lascivia refer- tum coufecerat cui titulum dederat Cento nuptialis, eadem omnino raiione. Permulti poetae modernae latinitatis Centones Virgilianos et ipsi composuerunt. Sed quoniam omnes eos referre nimis loogum esset, adeat Fabridum lector, si velit, Biblioth. Lat.<, 1. 1, pp. 384, 386, edit. Ernesti, quanquam et ille silen- tio omiserit Stephanum Plorreum domus S. Yic- toris canonicum regularem, auctorem poematis de Vita Jesu Christi, cujus fragmenlum reperias in art. Centon. Dictionarii de Trevoux. Edd. ex opere db
GOUBGT.
(80) Medeam tragcsdiam ex Virgilio plenissime exsuxit. Ea tragoedia exstat penes Cl. Salmasium, unde aliqhot versus editi a P. Scriverio in CoUec- tandis veierum Tragic. Rig.
65
UBBR DB PIUBSCRIPnONIBDS.
66
poela iDter caetera ityli sai otia Pinacem Cebe- m
tis (81) explicait. Homerocentones etiam TOcar|
soleoty qni de carminibns Homeri propria ope«
ra (83) more centonario ex moltis hinc inde com-
posicis in unom sardnnt corpus. Et utique foecun-
dior divina litteratnra ad facultatem oujuacun-
qoe ^ materis. Nec periclitor dicere ipsas quoque
Schpturas sic esse ex Dei voluntale dispositas, at
hcreticis materias subministrarent , cnm legam
opartere hasreses esse^ quae sine Scripturis esse
non possant.
54 CAPUT XL.
Fieri hac autem eodem diaboli instinctUf (/ui ipsa^ quaque res sacramentorum diuinorum tn iaoUh-
vacro repromittit, signat m ftentibus, eelebrat et panis oblationem.
Sequetur ^, a qno intellectus intervertatur^ eorum qus ad heereses faciant? A diabolo scilicet, cajus sunt partes ^ intenrertendi veritatem, qui ipsas quoque res sacramentorum divinorum ^, idolorum mysteriis emulatur. Tingit et ipse quos- dam, utique credenles et fideles suos; expositio* nem ^ delictorum (83) de lavacro repromittit; et si adhuc ^ memini ', Mithra ^ signat illic in 5ft froii- tibus (S4) milites suos (85) : celebrat et paois oblatio- nem» etimaginem resurreciionis inducit, et sub gladio redimiicoronam (86). Qnid ? quod et summum Pontifi*
rum mysterUs amulatur; exempli gratia, qui oemunius nuptiis» statuit (87), habet ei virgines, ha- quaedam tinguitj expidtidnem delictorum dela- D bei et continentes, Caeterum, siNamse PompiIii(88)
Yariae lectiones.
^ Gajnsqae Rig. Venet. ^ Sed quaeritur Rken, ^ Interpretetur Rig. Venet. ^ Pares Rhen. ^ In Prmfig. Rhen, Pam. ^ Bxpiationem Rhen. Pam. ^ Sic adhue Fran. Paris- ^ Memioi deest Fran. Paris. ^ Mithrse. Rhen. Fran. Paris. ^ Pontificem nuptiis Rhen. in unius nuptiis Hirsaug. ex vetere exempl. teste Rhenano. in unis nuptiis Pran.
Gommentarius.
Idque in signum habet ad probationem suam, sic-
(81) Pinaeem Cebetis. Cebes Thebanns secta py- thagorieas, si Pamelio fidem adhit)eas, scripsit diaiogos tres, c quibas primus Pinax vitce humana^ ten fabula inscriptus, jam olim in Italia, Gallia et Germania excnsus, et in pictura etiam expressus, in quo depiogitnr iter ad virtutem et voluptatem, et domas atriasqae : opus, ait clarissimus abb. de Goarcy, stoica sapientia plenum. Edd.
(82) Bomero^entones qui de carminibus Homeri
uti tentatus fuerit de sacramento, statimque cre- ditur Mithrse miles, si dejecerit coronam, si eam in deo sao esse dixerit. Edd.
(87) In unis nuptiis statuit. In unius nuptiis po- suit Rigaltius. Et ad editionem principem, in qua vox nuptOs sola exstat, sine unis, refert Rhenanus Uir- saugiense exemplura habere in unius nuptiis, lectio- nem hanc probans. Eadem prsestat edit. Paris.
pTTpria opera. Huiusce artis centonarise vetus exem- n utraque. Sed lectionem alteram in unis nuptiis in nlflm exstat apad||tren8eum (lib. i adversus Hoeres.). edit. Franek. exstantem, quam se edidisse Pamelias
6.
[%3)ExposiHonem delictorum. Sic habet liber Ago- btrdi. Expositioaem dixit pro deposilione. At^e ita etiam Cyprtanus, epist. ad Jubaianum : c Peccata antiqaa non exposnent ; > hoc est| non deposuerit
RlG.
(84) Mithra sianat illic in frontibus. Illic, in ca- stris scilioet teneBraram, seu Satanae. Rig.
(85) Signat in frontibue milites suos. ^mulatione scilicet signacuU jam sevo Tertulliani inter Chri- stianos asitatissimi. Sic enim lib. de Corona : c Quae- cnnque nos conversatio exercet, froniem crucis sigoaculo terimus. » Itaque adeo perfusorie adhiberi ocepit, ut etiam ii qui Circo non abstinebant, hu- jusce tamen signaculi religione teneri viderentur.
ait ex ms. Angelico codice Joan. Clementis, cum Lupo atque Thomasio recepi. Una^ enim aeque ac prinue nuptise Latine dicitur. « Homo Dei Adam ct mulierDeiEva unis inter se nuptiis defuncti sunt. » scribit Tertullianus in tib. de Exhortatione castitatis, cap. 5; vid. et cap. 9. Cseierum exigit Apostolus in EpistoHs ad SS. Timotheum et Titum , ut fj.{ac Yuvaixbc dvijp ordinetur episcopus , ita et diaco- nus; quod quidem prasceptum ad litteram, ut aiunt, nuper solebat injungere papis seu sacerdoti- bus snis Bcclesia Graeca. Nullum ergo hic exsiare Montanismi vestigium, quidquid sibi visus sit detegisse vir d. Petrus Allixius, fidenter dicerem. Conr. Dissertationem ejus De Tertulliani Vita et Scriptis, cap. 7. Routh. • Quam multos e^nim, inauitlugustinus, hodie fratres D (^^) Casterum si munue Pompilii. Pulchra est hic
nostros cogitamus et plaogimus ire in vanitates et insanias mendaces, neglij^ere quo vocati suni : qui, si forte in ipso Circo ahqua ex causa expavescant, eontinno ae signant, et stant illic portantes in fronte, nnde abscederent, si hoc in corde portarent, » etc. Enarr. in Psalm. i. Caeterum opinari etiam liccat Mi- thrani sive Satanam signasse in frontibus milites suos, semulatione unctiODis Cbristianse. Rio.
(86) Sub gladio redimit coronam. Martyrii niimo. Quod pluribus explicavit sub finem operis. De Co- rona. Rio. Et sub gladio redimit coronam. Ad intel- lectam hujus auod habet lib. de Corona milit. (ver- sas 6nem) in ounc modum : c Miihrse miles... cum initiatur in spilseo... in castris vere tenebranim eoroaam interMOsito gladio sibi oblalain, quas mimum martvrii, dehinc capiti suo acconmiodatam, monetnr obvia manu a capite pellere et in hume- rom, si forte, transfem, dicens Mithram esse coronam suam; atque exinde nanqaam oorooatar.
adnotatio Audeberti Macerei, quam adeo ex Gallico idiomate transferendam duximus. Quidam, inquii libro qnodam non ila nuper excuso, cujns tilulus : c Brevis commentarius de signis sacris, sa- crificiis et sacramentis a Deo institutis, a creatione mundi, » nobis objicit, nostras cseremonias majori ex parte desumptas a Numa Pompilio, et proinde rejiciendas et subsannandas. Fefetlit eum, inquit idem, ^uod non considerarit astutiam sui patris et magistn. Diabolus enim eas mutavit ex Yeteri Te- slamento, et Numae tradidit, ut per eas ab illo et suis honoraretur et adoraretur. Quod ad nos at- tinel, quibus ad manum est Yetus illud Tesiamen- lum, euamsi omiuamus traditionem Patrum, magis credibiie est desumpsisse nos inde, quam e libris Pompilii. loterim etiam illud considerandum, quod talium cseremoniarum observatio Deo grata sit, quandoauidem eas tam studiose affectet et ffima* letur diaDolas. Pam.
«7
TBRmUANI OPERUi PAR8 11.
68
inoertufn ffi^nter enhn ndmntj pariter Midiunt^ pariter oranif^i paeem enm amnibm mi$cent;
?uorum muli^rfn aiid^ant exQrci^mos aaere^ forsi- an et tinguere ,' ^uorum ordinationes temerarias^ et alius hodie eptscopuSy cras alius^ hodie diaco" nui qui eras lector, hodie prethyter qui cras lai- eus^ nam et laioii sacerdotalMk mmera injungere.
Noi omiUam ipsias etiam oonversatioiiis hsere- tice descriptlonem, quam fatilis, qaam terrena, quam liumana sit, sine grayitate, eine auctoritate, sine diseiplina, ut fidei suae eonj^oens. In prin^s quis caiechumeaus, quia fidelis» incertun cst, pa- riter adeunt, pariter audiunt, pariter orant ; ctiam eibiiici 9i sup^rveiieria^ sanctmu canibus (94) et porcis^ mrg^M^itMi licet ppi} ver«S| jacUbunt. Sim- »et vMiuttt, diibitare quis debet, oeqM ab idolo- I plicitatan lolniit ene proatralioi^em diaeipUnae,
cujus penes nos curam lenocinium vocant. Pacem quoque passim cum omaibus miscent : nibii enim intefest ilHa, lieet diversa tractantibaa, 4am ad iraiTis veritatia expugnationem con!ipirent« Omqes tumenl, omnes scientiam pollioQatarf AotQ sunt perfecti catechumeni, quam edocti ^ (95). Ipifa^ mirtiefes haereticse, quam procacesl quae audeant doeere, contendere> eiorcismos «gere, earationes repromitlere, fprsitan te et tingere. Ordinationes eo- rum temerari^, l^esi (96) incon^^Qte^ : niiqe tt 57
eapentitioMe pevohFamoe, ai saeepdota)|a eflleia, a insignia et privilcgia, si sacrlflcalta ^ mioisteria, et iBitraraeata, et vasa ipsorum saorifieierqra, ac pioeulorum et votorum ounoaitalas ooBaideremua, BQnne manifeste diaboius moroaiiatem illam Ju^ daic» iegis (89) imitatua ettt Quid ergo ipaaa rea, de quibua aacramenta Chriali admiBistraDtur» tam nmulaiiter afffscuvil mprimere in Begotiie idolola- Irie, otiqoe ei idem el eodem Ingenio gealiit elpotait inatraBMDta qaoqoe divinaram reram et saneto- rom (90) Ghfiatianoram (9i), ieBeara de sen&ibus, vorba de verbls, parabolas de parabolii preiuiiB et nraal» fidei attenlare ''• Et i4eo Boqoo a diabolo im- spirtialia neqaitin, ex quibua etiaro hnro'
latria distare hsereses, cum et aucloris et operis ejusdem sint, cujus et idololatria. Deum aut finganl aliiim adversus Oreatorem, aut, si uaieum Greato- rem confitent^r, aliter euip disserunt, qnam in vero est (92). Itaque omne meDdacium quod de Deo dicunt, quodammodo genus est idololatriae ^ (93),
CAPUT XLI.
Non omittendam denique^ aua cantr^ eas prasscri" bamus^^S^ ipsius ettam ncBretica? convertationis descriptionem;ubiqui9f4^eiihHfinenus^quisfidsliSf
Varise lectlones. * Saoriflcantia Rhen» «aerifleantium et vasa ipsoram ^ saeriOeioram ets Ukro Orsini Ri§, 8aerificantium m. Bouth. Saeramentorun Ghr. Routh. ^ Attemperare, Rig, Venet. Fran. Paris. ^ Ila om^e mendaeium de Deo, vel Batio qoodammodo eexuB, eel idololatn» Rhen. ^ Educati Faris. to FortMse ea Rhen, ^^ Tuoe jRA^.
ComniQitaritts. (89) Morositatemillam Judaiem legis. Morasitatem p dicimus, As in truth it i», ut in vero est. Rooth. dieit moram et ritpom Judaicorum fcrnpnlositatem, (93) Itaque omne mendacium de Deo vel natie Pam. * " " ■" • " ^ • "'-
(90) Sacramentorum Chri^tianorum. Hoc protuH ex edit. Paris, aniiqae pra voee sanciorupi, oan exstat in edit. quidem principe ; sed in tertia Rne- nani editione positum hoc est ^ marg. ejus. «Fprie sacrorum vel sacramentorum. » In uftima vero edi- tione sua idem Rhenanus ad vocos sanctorum Chri* stianorum adnotavit, c sicut dicimus Sancta sancto- rum. > Porro de Scriptara sacramentorum, qaam tamen haud primas induxerat Gelenius. sic Pame- Hus : • Legimus ex ms. 3 Yalicano cnm Rhena- no in prima editione et Adnotationibus sanctorum^
Ero eo quod Gelenins sobstitnit sacramentorum. » [sc Pamelius, ideoque in editt. Franeli. atque Ri- galtiana appellatiofafu;faruf7i, apparet. fllastrare quo- que per^t Lupus hunc, nt ait, antiqaoram Ghristia- norum iitulum verbia Paulinis ad Ephesios, Omni*
quodammodo sexus, est idololatrim. » Sie se habet ediiio prinecps; sed std altimam editionem suam Rhe- nanus ait, aasura se esse pro vel natio seribere va~ riatiOj huc se trabentllms Paleraiacensis eodieis vestigiis. Hinc variatio et ita pro itaque in cdit. pri- ma Parisiensi, similiter atque Ib ^henaBi illa, ex- stant. Substilutnm aqtem est !n editt. illas sequen- tibas, quod posnit et Riffaltius, Itaque emne men^ dacium quod de Deo dicunus, quodammedo genos est idohUitricet nisi quod abest vox quodammodo ab edit. Paris. 4566. At vera Ib notis calci editionis Franek. adjectis pratalit Joqius iectionem ediiio- nis prineipis, tantam addlto vel ante quodammodo, ut vox natio in sensam generis accipiatur, sea^ue in sensum partis, h. e. aui totnm aut pars men- dacii. Sie ille. Semlero aotem vera lectio nondum erata videtor;,ad 9cpo6eX3^ vero hiereticoram re-
bus sancUs (fui sunt Ephesij et/idenbus in Christo spicere voces, natio, sexus, idem vir doctissimus Jesu. His non obstantibus, edit* utriusque Parisien- D opinatur. Ferenda oditiopis prineipis leetio mibi
als lectionera, sacramentorum^ amplectendam esse e^nseo. Habenas proxime ante sacramenta Ckristi; et oonferas infenus Firmiliani Epistolam^ | 8. Si-
fnificart interea videntar Scriptnr» sacrae his voci- ua instrumenta divinarum rerun^ et sacramen- torum Christianorum. Mox pnepositionem de proex adhibet more suo Tertullianus.
(94) Et sanctorum Christianorum. Horum sen- sus ex iis quse ia cap. 44 seouantur hauriendus est. Apostolorum autem Acta et Epistolas vocat instra- menta sanctoram Christianoram. Axbasp.
(9i) Ad pt^rasin vere quod attinet, quam in vero est^ habet Aoctor in lib. soo de Res^r. camiSf c Pbnro etel ila in vero habeaiwrt eap. 9 et — * nofi enim hame esse in verOy » e. f 8. AngKee
videtur, si modo reponas, vel ratio quodammodo se- xus , habito nimiram ad 9cp«CoXdcc istas , ut ait Semlerus, respectu. «c Habes, inquit TertulliaBue, ogdoadem, tetradem duplieem, ex eoojugationibaa roaseulorum et femhiaram. » Adv. yalentmianos^
Cap. 7. ROTTTH.
(94) Sanctum canibus. Nee isla quldem a nohis negligenter transibunlur, quibus Eooharisiiam exi- stimamus inteltigi, de qua libro de Spectaculis ita loquitur, eap. 25 : t Ex ore quo Amen in sanclum protuleris. » Albasp.
(95) Anie suntperfecH catechumenU quam edoe- ti. Hoe est, Ante t^oi sunt ol luaxrQjsNfJtHix , qaam fldet dMraatibus instrecti. Robth.
(96) nmmkm§69. Omnes eeeleeiastiei, eujaaeni-
69
UBBR DB rojEBCRIPflOfJlBOS.
70
neophytos eonloeant, nimc Meenlo obstricfos (97), j| tium tedifldonim, qnam exstruottones jaoentium ._* .^^^ ^. _■_ VM . _. ._ yyjuarum. Ad baec solummodo opera hnmiles, et
blandi, et snqnmissi agtmt. Cseterum, nee suls pne- udibns revereDtiam noyerunt. Et hoc est quod schismata apod hsereticos fere non sunt ; quia, onm sint, non parent (2). Schisma est 59 noitas ipsfs <" (3). Mentlor s! non etiam a regulis sais Ta- riant inter se , dum unusqnlsqne pfoinde (4) sno arbiirio modulalnr quse aceepit» quemadmednm de suo arbitrio ea composuit ille qui tradidit. Affno- scit naturam suam, et originis snfle morem, profee- tus rei. Idem Hcuit Yalentinianis qnod Yalentino^ idem Marclonitis quod Mareioni.de arbitrie eno ildem innovare. Denique penitus iDspeetee bsereies omnea in mnltis cum anctorlbua dissentientee deppeheR-
(mnc apostatas nostroa, nt gloria eos obligent, qnia
Teritatenon possnnt. Nnsqnam fticitius proflcitur
qnam io eastris rebelliom, nbi ipsum esse illic pro-
ipereri est. Itaque alius hodie episcopus, eras alius
(98}; hodie diaconus, qni eras lector; hodie pres-
b^r, qni cras laicus : nam et laicis ^* saeerdotalia
mnnera in]nn|pint.
CAPUT XLO.
hverbiquoque <idministratione negotium illis essB nm elhnMcos eenuerienii, sednostros eeeptendi; nee jaiw prauidikut reuereniitm prcesteni : et kinc apud eos schiemata nenparere^ quantumvis tatnen a regulis suis viter se varient et etiam ab auctorious suis.
De verbi antem adrolnistratione (99) quid dicam^
cum hoc dt negotinm illis, non ethnicos conver- n duntur. Plerique nec ecclesias habent, sine matre,
A M ««__a ._^.. .. ]?A N ._ ___ •_ l^D- ...... ..
tendi^i^sed noslros evertendi? Hanc magis glo- riam capunt, si stantibus ruinam, non si jacenti- bus elevadonem operentur; quoniam et ipsum opns eomm non de suo proprio sdificio venit, sed de veritatis destrnctione. Nostra suffodiunt, ut sna »dificent. Adime iliis legem ^^ Moysi, et prophetat, el eraftlorara Demmj aoostatioaem eloqui non ha-« lient (1). Ita flt n| minas lieilius pperentur stan-
sine sede,orbi fide, extorres, slne lare 46 vagantur (5).
CAPtrr xLm.
Notaia eHam fUisse eor^m commereia cum magis, circulatoribus, astrologis^ philosophis; adeo ut doctHnas ipsorum non verce index sit disciplina non bona.
Notata i^ aum e(iam conmiercia iiaerelicorttm oum
magis quampluribus , oam ttreulatoribua , cum
Variae lectiones. 13 Laid Rhen. ^ Evertendis Jun. convertendis al. ^^ In lege Paris* t' Ips% Seml- ^^ Quasi sibi late Fran. Jun. sibi late Paris. sibilatae Rhen. ^^ Nota forsan leaenaum foret. Ead.
forsan legi Gommentarias.
(iiie taodem easent ordiqis, eertis locis erant ad- n « Adime illis legem Moysi et i^rophetaa et OfeateK
dieti, neqne flebant episcopi, aut sacerdotes, ho- ** — ' ^* -^ .j-^-. ^\^..'. «-.- 1.-*.^* _ n —
lons aut vivendi grtitia, sed pro loci aut populi neeessitale, el usu ordinabantur. Qnibus uti non Ikebat aiio convotare, et sedes mntare, ita neque sh ofBdo fx eo iopo, ubi ordinaU et addieti erant, flitte eaosa tmoveri poterant, sed apud hsereticos pro arbitrio sedes mntabantur. et ut dicit : c Alius hodie episoopus, cras alius. » Alb4bp.
(97) Sa^culo obstriotosn Bos intell^t qui praefee* tnra aliqua inter gentiles fbngebanlur; plerique enim Christianornm di£nitatem aiiquam aut milititt gradum adepti, eorum nonomm munia nthilominus obibant, quos Ecclesiae hoqoribus ordinare seqnum 000 vJdebatur. Albasp.
(98) Cras aUus, Yel diverso, vel nnllo fbrtasse monere functus, ut sequentia ostendunt.
(99) De verbi autem administratione. De ea qu» in Ecclesijs flet>at non eiistiaiarim eum loaui, cum ab ea ^entiles arcerentur, verum de ea quae aomi aut
rem Deum, aeeusatioiiem elooui non habent. • Cum vero exstaret in edit. Parit. s^ in lege, et haberet codex Wouwerii et in ereaioremy positumque sit in editt. Rhenani et Paris. primat ei loaui pro eloqui, vix dubitabam qoin, ita ut vides, loeus •mendari deberet. Rhenanus quidem ad teriiam asam ediiio-^ nem legendum eonjieit ad oauHofiem pro accuitUiO' nem, sed frusira. Roitth.
{%) Quia enm siniy non pmreni. Bt hsee eal eausa, quare inier eos non sint scbiamala, non qaed vere non sint dissensiones, sed qaia oum omaes pro Ubi- dine effloiunt quod cuique nlaeitam, non apparent, et ideo ipsissima unitas viaetur, eum ait muitipli- eitas sententiarum. Dblagihda.
(3) Sohisma esi unitas ipei»* Sic luibet iiber Ur- sini. Vefissime. Sunt qnidem apud iMeretieos sehi-» smata ; sed ea minus adverttmus ob eonminnem et concord»ssimam ipiis nobisoum diseordiani, Rio. — Schisma quod est divisio a eatboliois, vineulum
alibi umiJiariter habebatnr : nihil enim Christianis D ip^i^ ^^i unitatis, quemadaiodum ante aeripserat
majon erat cune quam gentilibns Christi prsecepia sensim obtmdere, uteos ad fidem traherent. Albasp. (f ) Adime iUis legem Moysi, et prophetas, et Creaforem Deum^ aceusationem eloqui non habent, Noiat Cercionem, et Marcionem^ et Apellem» ausos etiam iata Cbristianse religlonis fundameBta con* Tdlere. Mam in CataIo|[0 bsereticor., ubi de Cer- dooe : < Hle prophelias, inauit, et Jegem repudiat, Deo Creatori repuntiat. ^ Cerdonis autem discipu- fais foit MRTcio, Marcionis Apelles. Ait ifpltnr hsere- liconim ingenia sic institnia esse, nt diruant, non 11 aedificent. Adlme iliis legem Mosis, et propbetas, et Creatorem Deum, nullo jure causam tibi pro- pterea dicent ; non erit quod possint conqueri. Etc- nim jam pridem haec ad se mmime pertinere testati sont. Rie. — Adime illis in legem Moysis et prophe- tas et in Creatorem Deum accusationem; et U>qui 10» hab^. Ite loeoiQ reatitni. Yulgo editnm est :
Auctor : « Nibil interest illis, lieet diversa treetan- tibus, dnm ad unius veritatis expognaiionem con- spirent. • Cap. 4i. Routh.
(4) Proinde. F6r. perinde, Voces a librariia mutari solent. RouTH.
(9) Quasi sine lare vagantur, Voeulam quasi ex editione prindpe aliisque restitui. In eadem lamen mendose positum est. quasi sibi latm^ in ed. lertia Rhenani quasi sibi fnla, in uitima Rhenaai quasi late, in eu. Paris. prima quasi sibilata, in Paris, sibi late, omisso qtiasi, in ed. Franek. ^iMMt sibi tate, ut in lertia Rhenani. Tandem edidit Rigaltius ex Wouwerii vet. libro sine lare^ omisso ouasU Ait dociissimus ille Wouwerius in Emenaatt. suis anno 1608 ediiis : « Editionem seoutus vir illustris (an Scaiigcr?) emendavit AbUlate vagantur, Inge- niose, nt omnia. Fortasse non rejidenda aoiii^QMra qua seribebam, erM ^, mriarree. Cibifmtm
71
TBRTDLLUm OPBROM PARS IL
72
astrologis (6), eam iriiiloMphu, eoriosiuti leilieet ■ diacipliiue (15) ad probationeiii yerilatis aeeednnt •
deditis: QHiiRin. bt iimoiiBTi8,ubiqae memiQerunt. Adeo et de genere conyenationis qualitas fidei sestimari potest : doarinse index ^^ disciplina est (7). Negant Deum limendum ; itaque libera suut illis omnia et soluta. Dbi autem Deus non limetur, nisi ubi non est ? Ubi Deus non est, nec veritas ulla est; ubi veritas nuUa est ^^, merito et talis disci- plina est. At ubi Deus, ibi metus in Deum, qui est initinm sapientise. Ubi metus in Deum, ibi gravitas honesta ^^ et diligentia attonita (8), et cura solli- cita, et allectio <i explorata (9), et conmiunicalio deliberata (10),et promotio emerita(li), 59 et sub- jectio religiosa (12), et apparitio devota (13), et
a qua divertere nemini ezpedit, qui meminerit fu- turi judicii quo omnes nos neeesse est apud Ghristi iribunal astare, reddentes rationem inprimis ip- sius fidei. Quid ergo dicent qui illam stupraverint adulterio haeretico virginem tradiiam a Christot Credo, allegabunt, nihil unquam sibi ab illo vel ab apostolis ejus de seris ^ et perversis doctriais (16) futuris praenuntiatum, et de cavendis abominan- disque ^ praeceptum. Agnoscant ^e ^uam potiui culpam quam illorum, qui nos tanto ante ^*' prae- struxerunt. Adjicient praeterea multa de auctoritate cujusque doctoris haeretici ; illos maxime doctrina' suae fidem confirmasse ^, mortuos suscitasse, de-
omnia.
CAPUT XUV.
processio modesta » (14), et Ecclesia unita, et Dei g biles reformasse, futura significasse, uti merito
apostoli credereniur (17). Qaasi nec hocscriptum iit, venturos multos qui etiam virtutes mazimas ederent ^, ad fallaciam munieudam corruptse prae- dicalionis. Itaqae veniam merebuntur ? Qjai ^ vcro memores dominicarum et apostolicaram denuntia- tionum in fide integri ^^ steterint, credo de venla
Posiremo si forte prcescriptionibus his non movean" tur, ad futuri judtcii metum et hasreticos provo^ cat, et eos qux aures hasreHcis accommodant,
Proinde haec pressioris ^ apud nos testimonia
Variffi lectiones.
13 Judex jR^. Venet, inde Rhen. doctrina index disciplinse Paris. ^^ Y. ubi veritas nulla est desunt in Rhen. edit. ^Honestas Rhen. ^^ Adjectio Rhen. ^ Moderata Paris. ^ Pressiora Rhen. utrumvis abest Fran. Paris. ^* Saevis Rhen. scsevis Jun. ^ Quid Rhen. ^ Agnoscunt Rhen. agnoscent Semler. " in Verb. tanto deest.Rhen. ed. non ante leg. Paris. Fran. suos ante Jun. ^ Maxima doctrinse suse confirmasse Rhen. » Ediderunt Rhen. » Si Rhen. ^» Integra Rhen.
Commentarius.
tury sed minime diseedendum arbitror a vet. cod. » Hsec ille. Recepit vero islud, quasiAbii latevagan- tur^ in edit. suam Christianu& Lupus ; nihiiominus cum Rigaitio facit Thomasius. Id.
(6) Cum magis quampluribusycum circulatoribus, cum astrolcgu. Nemioi ignotum in historia eccle- siastica tantisper versato, priores haereticos magia infames fuisse aut cum magis commercium ha- buisse. Tales fuerunt Gnostici, Carpocratiani, et alii. Ab Bcclesiae communione semotos eosdem magos indubitatum quoque, ut mimos, ludiones, circula- toreSf ajfyrtas, comoedos : contra quos Augustinus et Cypnanus muliis in locis, et coneilia. Lb Pr.
(7) Docirince index disciplina est, Diseiplina in hoc auctore, semper pro rebus fidei, sacramentis aut eorum usu, ritibus et cseremoniis, cseterisque quse ex prseceptis Cbristi observamus, nonnunquam etiam pro ipsamet fide usurpatur. Albasp.
(8) ^^t^ento a^/ontto. Diligentiam attonitamdicit quse semper est in metu ne peccet. Rig.
(9) Allectio explorata. Allegendorum scilicet in orainem ecclesiasticum. Hos enim ante ordinatio- nem prsedicari mos erat. Prsedicatio autem fiebat nominibus eorum propositis, admonito populo, ut si quis adversus eos quid haberet criminis, probaret manifestis rebus. Quod ut fieret in provinciarum rectoribus ordinandis, exemplo Christianorum sua- sisse Alexandrum Severum narrat Lampridius. Ta- lis igitur apud Eoclesiam fuit allectio explorata : ut contra, apud hfiereticos ordinationes temerarise no- tantur supra. Rig.
(10) Communicatio deliberata. Communicationem intelligit quam ipse in Apologetico describit, nempo orationis ei conventus et omnis sancti commercii. Ad eam vero non admiltebanlur nisi delibcraiione prius habita probaiissimi. Rig.
(11) Promotio emerita. Ipse sui interpres eodem ApologeHco : c Praesident probati guique seniores, hoBorem istnm non pretiOy sed testimonio adepti. » Rm.
(12) Subjectio religiosa, Propter Ecclesise hono- rem, inquit (lib. de Bapt.)^ quo salvo salva pax
C est. Subjectus dicitur qui morem alteri gerit, ut filius pairi. Sic in Apolog. : « Filium jam subjectum pater retro patieiis abdicavit. » Rig.
(13) AppariHo devota. Apparent episcopis presby- teri, diaconi. Apparent magistratibus scnbae, prs- cones, accensi. (jlossae Philoieni, Apparitores, Ex-^ 6i6a<rTa(. Eloh hl {iXTpitat loU d^x^^Mav^ 9Cpo«c- SpetSom^. Apparitio, 1Exfit6acrui6c. £o sensu dicit Septimius noster (libro de ipectaculis), aures et oculos apparere spiritui : f Gum spiritui apparcant aures et oculi ; nec possit mundus praestari, cujus, apparitores inquinaniur. » Rio.
(14) Processio modesta. Procedebant in publicum Christiani modesto habitu vultuque. Sic (lio. ii. de Cultu feminar.): « Vobis aulem nulla procedendi causa non tetrica. Aut imbecillus aliquis ex fratri- bus visitatur, aul sacrificium offertur, aut Dei sermo administratur, etc. » Rig.
(\$) Pressioris disciplino!. Hocest quod inApolO' n getico dixit : c Disciplinam praicepiorum inculca- tionibus densamus. » Hinc etiam illa quae ssepc oc- currunt, disciplina timenda, disciplina custodita, disciplinse terror, disciplinae tenor. Sic contra, dis- ciplina moUissima, laxissima. Rig.
(16) De seris et perversis doctrinis. Sic opiime liber Ursini, Antea scevis nullo sensn. Scras doctri- nas dicit Anticbristi, cujus tempora exdpiet consum- matio sseculi. Tria tempora in Tertulliani scriptis cuncias hominum aetates dividunt, Natune, Legis ct Evangelii. Iiaque ultimum est Evangelii tempus, subrepente Antichristo et saeculi fine. Rig. — Hsec Rigaitius, qui seris recepit. Attamen, exstantc in prsecedeniibus editionibus sasvis^ haud spernenda, imo amplectanda est, conjcciura Junii scanjis repo- nentis. Glossae Yeit. £xato(, sca^vus, vanus, pravus. SiBvis in editionem snam revocavitThomasius, aatrip. ta altera lectione sens ad oram. Routb.
(17) UH meriio apostoU crederentur. Hic nonniti
73
LIBBR DB PRiESGRlPTIOXlBUS.
periditabantQr, respondente Domino : « Prsenan- i
CAPUT XLV.
tiAveram W plane futuros fallacise magisiros in meo nomine et prophetarum et apostolorum etiam ; et discentibus meis eadem ad vos praedicare manda- teram; semel (18) Evangelium ct ejusdem regulae doctrinam apostolis meis delegaveram; sed cum Tos non crederetis ^^ (19), libuit mihi postea aliqua inde mutare (20) : rcsurrcciionem promiseram etiam camis; sed recogitavi ne implere Don possrm : na- tnm me ostenderam ex virgine; sed postea turpe mihi visum est : patrem dixeram qui solem et plu- vias fecit, sed alius me pater melior adoptavit : prohibaeram vos aurem accommodare haereticis, sed erravi... ? » Talia ^ capii opinari eos qui exor- bilaot, et fidei ^ veritaiis periculum non ca- B
Porro hoc institutum simul aggressus etiam specia" liter, initio facto ajudaismo, hcereticos omnes ad sua usque tempora recenset, et in primis Dosi-- theum, Sadducceos, Pharisceos,
Sed nunc quidcm gene raluer actum est a[ nobis
adversus hicreses (22) omnes, cerlisel justis, et
necessanis praescriplionibus (23) repullendas a con-
latione Scriplurarum. De reliquo, si Dei gratia an-
nuerit, eliam specialiter quibusdam rcspondcbi-
mus'(24). Ha^c in fide veritatis ci... (25) legcntibui
pax e& gralia Domini nostri Jesu Chrisli in aeler-
num.
CONTRA HARETICOS BXPLICIT (26).
Sl Sequenfia non legunturin vetustissimo codice
Agobardi,
Quorum haerelicorum, ut plura praeleream, pauca
vent (2i).
Varise lectiones.
» V. Sed cum vos non crederetur, in Rhen, ed, prcefiguntur vocibus semel Evangelium, etc, 33 Alia Rhen. ^ Fide canj. Jun., sed pessime nostra sententia.
Gommentarius. commentitia miracula, sive praestigias daemonum praescriptiones dicit, quia secundum eas necesse
insectatur TerluHianus; agnoscii enim hoc in eo- dem opere, c. praesertim 30, vera miracula argu- ment«im certum efticere divinae missionis, lum cum provocat haereticos hac viclrici interpellatione : • Probeol se no¥OS apostolos esse ; dicant CUristum itemm descendisse, iierum ipsum docuissc, ilerum erudtixum, iierum morluum, itcrum resuscitatum : sic enim aposlolos solet facere. » Edd. ex opere DB GouacT.
tl8) SemeL H. e. StcxE, tanium semel, non itemm.
(19) Sed cum vos non crederetis. Particula nega- a tha cmvis sensum auctoris benc perpendenii amu- ^ veada \idebitur. Caeterum illud aniniadverteoduni iBty posita fuisse haec verba iu edit. vetustissimis post vocem mandaveram; ac dibplicuisse Junio transpoaitionem, quae eorumdem ptstea facla est. lla enim scribil : c Falluutur, q\ii bic transponunt aoctoris verba. Ego primam ediiionem, et mauu- scnptorom conscnbum seq^uens, ita legendum c n- seo : Discentibus, id cst, uiscipulis, meis eadem ad vos prcedicare nusndaveram (nimirum solummodo viva \oce), sedcum vos non crederetis (praedicationi illorom), semel Evangelium et ejusdem regulce doc- trinam apostolis meis delegaveramy puia littcrarum monamentis consignand.im, et depoiundam in cc- eicsia mea. Sed lilmit mihi postea aliqua inde mu^ tarej nempe ut post ab ilhs li%reseon aucloribus fuit factitatnm. Sic integra omnia. > Hscc Junius, Mtiibos tamen haud asscntior. Sin vcro vctus sen- tentiaruiu ordo rcvocari dcboat, aeque tamen scri- bendum foret, sed cum vos crederetis, Houth.
(20) Mutare. Ironicc dictum inlelligas. Edd.
(21) Qui exorbitant^ et fidei veritatis periculum non cav^.Legendum putabat Junius fide, non fidei; exsiatque iu ipsa hujus libelli clausiila, quam post Junii lempora Hi^altius adjecit, locuiio in fide veri' tatis. Porro scnbit S. Paulus Iv ^Ytaa(jitt> 7:vs6(ia- •RK, xal idtjrti iXrfldoQ, II Thess. II, ^3.* Quapro- pier locum ila refmgo, qui cxorbitantes fide veritatis, periculum non cavent. Cae(crum iIlud,capt^optnart, pro eo quod est, potest fieri, ut talia opinentur^ aui exorbitantes, etc, more TertuUiani esi posilum. Roirru.
(22; Sed nuyic generaliter actum est adversus om- nes hxreses. Ipse libro de Carne Christi : • Sed ple- nins bujusmodi praescriptionibus adversus omues bsereses alibi jam usi sumus. » Edd.
(23) Ei necesiariit prasscriptionibus. Necessarias
Pateol. II.
est judici quoscumque agere volentes re|>ellere,
RlG.
(24) Etiam specialiterquibusdam respondebimus. Hoc \ero praestiiit libris adversus Marcionem, ad- versus Valentinianos, adversus Praxeam, etc. ; mi- uimc autem sequenti opusculo; nam eo tantum in- dicantur haereses, non contutautar. Rig.
(25) Hasc in fide veritatis, etc. Yoces usque ad ullimum verbum ExpUcit primus addidil Rigaliius io ediiione sua librorum novem Tpriulliani. Hae vero ideo omissae esse in multis codicib^is videntur, ut melius cum hoc opere cchaereret libellus, de quo illico dicluri sumus. lo clausuta autcm ista : f Hsec in fldc veriiaiis ci..... legeniibus pax et gratia Do- mini nostri Jesu Christi in setemum « lacuna hoc vel alio quodam modo supplenda est, citra cavillatio- nc.n tegentibiis. Routh.
(26) Contra hcereticos explicit. fn codice Agobardi nou ullra pergit lib t de Prcescriptione hcereticor. neque ulKi tii mcntio sequentis opusculi quod inci- pit : Quorum hcereticomm ut pluraprceteream, etc. El jacebit dbu^ aXov, nisi dic mus sic a Tertulliano adnexum fuisse operi de Prasscriptione hxreticorum, ut eo absolulo, cum aliquis ascripsisset : Explicit de Prcescriptione hcereticorum, idera, quisquis ilJe fueril, ejus levi scriplor f»ro litulo sequentis opu- Si:uli subjecerii : Quorum hcereticorum : daturas scilicei catalogum eorum quos gcnerali praescri- plione submovenios censeret, ac deinde incipiat opusculuni : Taceo enim Judaismi hcereticos : quod idcirco portio ac sequela praecedentis haboatur, proplereaque nullibi cilalum ab auctore f^Cf^aratim
D rcperiatur. Stylus cerie non absimilis videtur Scp- liiniano. In quibusdam vero exemplaribns praecdit libium de Prcescriptione hasreticorum, Ric. — Si, ut opinantur Aliixius, Nopssrlius, aliiaue, post Ter- tulliani lapsum compnsilus fuit hic liber De Proe-. scriptione, hinc sane duo isti tractatus diversos au- ctorcs habeant omnino necesse csi. Haud pauca enim cootra Montani hieresim in subsequcntis opu- sculi cap. penult. alferuntur. Rem vero alitcr se habere circa compositionem, quam crepint, libri de Prescriptione post TeriuIIiani lap^um, supra exposui; porro scriptum fuissc iisdem fere lempo- ribus utrumque librum, omnes, quod sciam, con- sentiunt. At vero, elsi egregium et prohabile opus est catalogus istc ha^roticorum, Adversus omnes Hasreses appcllatus, multaque in se bonse frugis, nequaquam alibi reperta, continel; ac praeterea ab
75
TBRTULLIANI OPERUM PARS II
76
perstringam. Taceo eDim Judaismi hsereticos (27), a suis instiiutum, a daemooe ae oberrante ^s, quid
Doaitheam, inquam, Samaritanum qui primus ausus est propbetas, quasi non in Spirilu sancto loculos, repudiare. Taceo Sadduccaeos, qui ex hujus erroris radice surgentes, ausi suot ad lianc hseresim etiam resurrectionem carnis negare. Praetermitto Phari- sseos, qui addiiamenta quaedam legi astruendo a Judaeis divisi sunt ; unde etiam hoc accipere ipsum quod babent nomen, digni fueruot : cum liis etiam Herodianos, qui Christum Herodem esse dixerunt.
CAPOT XLVL Detnde eos recenset, qui ex Evangelio hceretici esse
voluerunt, Simonem Magum, Menandrum, Satur-
ninum, Basilidein^ Nicolaum.
Ad eos mc converto (28) qui ex Evangelio haere-
esset sapieniia, descendisse quaerendom apud Judaeos (30), se in phantasmate Dei non pas sum (31), sed csse quasi passum. Post hunc Menander discipulus ipsius, similiter magus, eadem dicens quae Simon ipse : quidquid se Simon dixe- rat, hoc se Menander esse dicebat, negans habere posse quemquam salutem, nisi io nomine suo baptizalus fuisset. Secutus est post haec et Satur- niuus, ct hic similiter di^^ens, innascibilem 36 ^^ virlutcm, id est Dcum, in summis et illis ^'^ infinitis partibus et in superioiibus manere, longe aut^m distauies ab hoc angelos inferiorem ^ mundum fccisse (32) : ci quia splendor quidam lumiuis desursum in infcrioribus refulsisset, ad similitu-
tiei esse voiucrunt : ex quibus est prinius omnium B dincm illam supcriorem proptcr iltius luminis 39
Siraon Magus (29), qui in Actis apostolorum condi- gnam meruit ab apostolo Petro justamque senten- tiam. Hic ausus est summam se dicere virtutem, id est summum Deum, mundum autem ab angelis
(33) angelos hominem instituere, angelos curassc : hunc super ierram jacuisse reptantem : cujus lumen illud et virtutem misericordiam ^^, scintiliam salvamesse (34), csetera ^^ hominis perire. Christum
Variae lectiones. 35 Aberrante Paris, ad daemonem suum crrantem Jun. ad Gnnoeam se aberrantem, quae {pro quid) SemL ex Irenaei I, 23. ^ Innobilem, Jun. in summis illis et, Jud, 3t iliis et Jun. 38 Infcriores Seml, 39 Similitudt- uem illius luminis, et nihil intermedium, Seml. *o Verba modo neglecta hic inserit Semler eo modo : vir- tutem illam superiorem propter miscr. Juniusvero sic habet : cui lumenillud ei virtutem illam superiorem propter misericordiam viiae scintillam immisisse ; hanc scintillam salvam csse ', caeterum homiuis perire. ^^ Gaeieram Rhen,
Commentarius.
Hieronymo, ut indicabit Rigaltius, adductus c^t ; edil. sua pro veteri scriplura inferiorem Rigaltius. imo fortassc TertuIIiano ipsi ab Optalo in lib. primo Cum \ero postea, in cap. 3, < angelos in/eriorcs De Schismate Donatistarum attributus : haud saiis hominem linxissc » scribat hic auctor, leciionem tamen convenire idem videtur cum opere a Ter- alteram revocavi. Habes infra, c in uliimis quidcm tulliano supra promisso, in quo singulis haeresibus Q angelis, et qui huiic feceruut mundum; > alquc se responsurum esse aii; nec vim salesque oratio- initio cap. 4, « angelos atque virtuies, quos cli-
nis Septimianae satis assequiiur. Certe pars hujus libelli De PrcBScriptione nou est ; neque a Lupo aut Tbomasio, qui post Rigaltii tempora hunc de Prees- criptione ediderunt, libris suis conclusus est. Routu.
(27) Taceo enim judaismi hcereticos. Haec legerat Hieronymus, cum adversus Lucifcrianos agens, c Taoeo, inquit, de judaismi haercticiS; qui ante adventum Christi legem traditam dissiparant, quod Dositheus Samariianorum princeps prophetas repu- diavit, » etc. Rig.
(28) Ad eosmeconverto.HieronymuSfCod, : c Ad eosveoio haereticos, qui Evangelia laniaverunt. » Rio.
Ad eos me convertOj etc. Aggrcditur jam ad dicendum de haereticis, qui a Christo nato exstilc- runt, quique insaniae suae argumcnta posterioiibus haereticis rcliquerunt. Le Pr.
(29) Ex quibus est primus omnium Simon Magus, Primum omnium numerat Simoncm Magum cum Irenaeo, lipiphanio, etc.
(30) A dcemone se oberrante quid esset sapientia descendiise quasrendum apud Judceos. Haec sunt curruptissima, nec juvant manuscripti. Legendum tamen vidclur : c Ad oves aberrantes s^, qui esset sapientia, desccodisse quaerendum. Apud Juda;os se in phanlasmate, » eic. Hieronymus, Indiculo hseres. : » Ideoque se descendisse inquit, ut ovem salvarct perditam. Christum apud Judaeos non esse passum. » RiG.
(31) Se in phantasmate Dei non passum. Fortasse Deum reponeiidum, cum hoc inlcrpretamento : se modo imaginario, vel putativo, ut loquitur Teriul- lianus, « non passum, sed esse quasi passuro, Deus cum fuerit. » Routh.
(32) Angelos inferioresmundum fecisscVosmi in
stantes longe a superioribus virtutibus mundum istum in inferioribus pariibus condidisse j> dicit. Attanien iu cap. 7, meulio est muudi supe- rioris atque infeiioris. Supra Junius conjecit enien- danduni, « io summis illis et infmitis partibus, pro, in summis et illis iniinilis, » seJ fortasse nihil mutandum cst. Routh.
(33) Ad simHitudinem illius luininis, Post simili- tudinem interposuit has voces Rigaliius, illam supe- riorem propter, quas quidcm, ut ex sequentious pcrpcrani huc translatas, expuugendas jussi. Dcin vox angelos male repctita fuisse videtur , proui Rhciian.iS jam adnotavcrat, et posi cum Wouwe- rius in Emendaiionibus Epidict, Fine opusculi siniile quid huic clausulae habcs, quam Victorinus corro-
n borare curavit. Routh.
(34) Cujus lumen illud, et virtutem illam supe^ riorem propter misericordiam, scintillam salvam esse, Sic cditt. anle Higaltiuin, qui quidem voces illam superiorem propter omisit. Sed locum mancuni ct C0'ruptum Junius hoc modo bupplcvit, aique cmcnduMt : Cui o iunien illud ct virlulem illam supcriorem proptrr misericurdiam » vitae scintiilara immississc; hanc c scintillam salvam esse. » Con- veuii ha'c emendalio tam cum iis, quae in cap. 3 sequuntur, quam cum TcrtuIIiano in lib. de Anima cap. 23, atque Irenaeo lib. i, Contra hcereses, cap. 22, ubi de Saiurnini sciiis agiiur. Intcrea a Junio locum praeclare cmendante reclius, ni fiillor, positum tuisse 5rtn^t7/am i'i/£?, quam vitas scintillamj siqui- deui propter xb 6{xoiot^/6utcv, seu vocis scintillce re|ietitionrm, omissio vocum inicrjcctaium con- tigissc V deatur. Dixi, similia exstare in capite proxime sequente. Routh.
77
LIBBK DB PRiESCRIPTIONIBUS.
78
in substanlia corporis non fuisso, ct phanlasmatc a substanlia carnis fuis^c : hunc passam a Jadaeis tantum quasi passum fuisse; rcsurrectiont^m carnis non esse, scd vice ipsius Simonem 6S crucifixum
essc; unde nec in cum crodeniium esse qui sit
quasi passum nullo modo fuluram esse. Posiea Basilides haerc- ticus erupit : hic csse dicit summnm Dcum uomine Abraxan, ex quo mentem creatam , quam Grsecc iioTN appellat. Inde Yerbum. Ex iilo providenliam ex providentia virtutem et sapientiam : ex ipsis inde principatus, et poteslates, ct aagelos factos, deinde infiaitas angelorum editiones ei probolas : ab istis aogelis trecenios sexaginta quinque coelos iostitutos, el mundum in honoro Abraxfe, cujus nomen bunc in se habebat' numerum computatum. In ultimis quidcm angelis, et qui nunc fecerunt mundum, novissimum ponit Judxorum Deum, id est Deum legis et prophetarum; quem Deum
crucifixus, ne quis confUcalur in Simonem credi- disse (37). Marivria negal osse facieuda. Carnis resurrectionem gravitcr impugnat, negans salutem corporibus repromissam. Alter ^ hffirelicus Nico- hus emersil; hic de septem diaconis (38), qui in Aclis apostolorura ailecti sunt, fuit. Hic dicit tenebras in concupisccniia luminis, et quidem foeda ct obscena, fuisse : ex hac permistione pudor est dicere quae fceiida ct immunda sunt.
iEonc* enim refert quosdam turpitudinis (39) natos ** (40), et complcxus, et permisiioncs exsecra- biles, obscenasque conjuncias (41), et quaedam ex
negat, sed angclum dicit. Huic sortito obtigisse Q ipsis adhuc turpiora : natos prseterca deemones, et
semen Abrahae, atque ideo hunc de terra iBgypti fihos l>rael in terram Chanaan translulisse. Hunc lurbulentiorem pr» csetcris (35) angclis, atque ideo et seditioncs frequcntcr ^^ (36) et bella concutere, sed et humanum sanguinem fundere. Christum aotem, non ab hoc qui fecerit mundum, sed ab iilo Abraxa missum venisso in plr^^ntaKmalc : sine
deos, et spirilus septem, et alia satis *5 sacrilega pariter et foeda : quae referre erubescimus, et jam praeterimtis. Saiis *• est nobis quod totam istam haeresim Niculaitarum Apociilypsis Domini gravis- sima scntentiae auctorilate (42) damnavit, dicendo : Quia hoc tenes, odisti doctrinam Nicolaitarum (43), quam et ego odi.
Variae lectiones.
*2 Frequeiitare suspicatur Semler, *3 Alitcr Jun. ** Suni et caeiera obscena. Omnes enim rcfert quosdam lurpitndinis notas 5^/. Pro aeones vel omnes Lattn, legit communcs. ^^ Salis tollit Jun. ^^ Si etiam pne» terimus, satis proponit Semler.
Commeniarius.
(35) Hunc turhulentiorem prce cceteris. Indiculus ortos essc deos ct angelos et daemones. » (Jndo Hierooymi : « Uic angelus protcrvitatc sua exalta- nuper monuit vir eruJitiss. legcndum, « i£oncs vU se supra caeteros angclos. » Rig. cnim refcrl quosdam turpitudinis natos, » eic. Rig.
(36) Frequenter. An Ircqueniare? Semler. — (iO) Ex hac permistione, pudor est dicere quce AlioquiQ aiivcrbium cum concutere construendum C /"o^^a ^/ immunda suntet ccetera obscena ; omnen hrei. Sed forlassc scribendurn, et seditionc res enim refp't quosdam turpitudinis natosy etc. Ita s«? frequenter et bcllo concutere^ pro ct sediiiones habet edit. princeps. In edil. Rlienani ult. Paris.
frequenter et bclla concutere, Routh.
(37) iV^ quis confiteatur in Simonem credidisse. Forte repunendum, coniiciatur h. c. colligaturt vcl, concludaiur. Routh.
(38) Hic de septem diaconis. Nicolaitarum haercpi-i hic attingitur, cujus praecipuuin dogma cral, quod matrimonium institutum csset merc humaniim, nec conscientias obli^aret, atque etiam quod vesci liceret immolatiiiis sine uilo discrimine. Illi autem bseretici significinlur Act. xx, his V( rbis« XoXcuvts; 0i£9Tpau{iiva. Auctorcm hujus dogmntis faciunt Nicolaum, unum c septem diaconis, Tcrtullianus
ulraque et Franck, sunt cum scqucntibus posiium cst. In hunc auiem modum locum rcpraesentavit Rigaliius : « Ex hac pcimisiionc f ador est dicere qiiae fceda et immunda sui.t. HorJnes enim rcfcit quosdam lurpitudinis nalos. » Cum vero omnia haec ct plura postvoces ex hac permistione usque ad illas, natos prasterea dcemones^ T^apcvOeitxS); collocala videantur, lotum locum velim ila refin-
f;erc, atque dislinguere : « Ex liac pcrmistionc pudor Cit dic(jre, quae fanJa et immunda. Sunl et caetera obscena; omue cnim nfert quasdam tur- .pitudinis noUis, ct complcxus, ct perniistiones cxsecrabilcs, obscenasquo conjuncias (hoc est
hoc in loco, sanclus Epiph. haer. 25; Clemens
AIcx. Stromat. ii ct iii;sanctus Hicronjrmus, Epist. n conjunciioncs), et quaedam ex ipsis adhuc turpiora» de Fabiano,ci ad Ctesiphontem; Eusebius, lib. iii; ** natos praelerca daemonos et deos, » ctc. Hoc mihi Philastrius Brixieosis, hb. de Hcer.; Theodorclus, quidcm plaCr^t. Sed Rigaltius, qui ipsc homines pro
omnes posuit, in notis suis rcfert, monui.se viium crudiiissimum, lcgendum mnes, propler Epipha- nium in Haeres. Scribf^re autcm jusscrat Latinus Latiiiius, communes pro omnes, quod probat Junius. Rocte praest it, quasdam turpitudinis notas^ editio Halcnsis, scd unde acceptum, nescio. Routh.
{4t) Obscenasque conjunctas. Hoc est, conjunc io- nes. Hicronymus advcrsus Lucif. de hoc ipso hxretico : • Dic nociuquc nuptias faciens, obsce- nos et auditu quo^uc crubesccndos coitus som- niavit. » Rig.
(42) Gravissima sententice auctoritate. An repo- nendum flrat;ts.«ma?? Routh.
(43) Quia hoc tenes, odisti doctrinam Nicol, Indiculus Hicronymi ; « Spiritus autem sanctus haercsiin appellans, dicit aa Kcclesiam : Sed boc habes, quia odisti facta Nicolaitanim. > Rio.
Hceret. Fab. lib. iii; August., haer. 5, etalii innu- meri. Post taniam vero sanctorum Pairum conscn- sioneTi hac in materia, nescio an dubit>mdi locus sup<*resse possit; facit tamen sanctus Ignaiius ut bic dubius haeream, crcdamque audorcm illius sectae fortassc non fuisse Nicolanm diaconum. Igna- tius enim, Epist. ad Trallianos : d»£UY£Te xa\ tou; ^xoOdpou; NixoiaiTa;, Tob; <{>tu$b>v;S{i.ou; : a Fugilc quo- aue impuros Nicolaitas falsum nomen usurpantes. » Adde picrosquc illorum Pstrum dubitanter loqui de Nicolao illo, in quem facile fuit illud rejice- re, proptcr vitae sordes et mores corruptissimos. Lb Pr.
(39) A^ones enim refert quosdam turpitudinis. Epiphanius, Ra\ Ix totStou tou at&vo; tou a?a)(^pou xa\ "^4 H-^Tpa; leYovlvat 8ecu; T£, xa\ tou; aYY^oo;, xsi da((iova; : c Et cx hujus aeonis pudcndis
79
TfiRTULLIAMl OPBRUM PARS 11.
80
CAPDT LXVII,
Quibus adjtmgH OphitaSf Caiiuros, Sethoitas.
Aocesserant his haeretici etiam illi, qui Ophitse nuncupaDtur. Nam serpentem magnificanl in tan- tum, ut illum etiam ipsi Christo praeferant. Ipse enim, inquiunt, scicntiae nobis boni et mali origi» nem dedit. Hujus animadvertens potentiam et majeslatem Moyses, inquiunt, aereum posuii ser- pentem : et quicumque ipsum S^i aspexerunt, sani- tatem consecuti sunt. Ipse, aiunt praeterea, Christus in Evangeiio suo imitatur (44) serpentis ipsius sacram poiestatem, dicendo ^^ : Et sicut Moyses exaltavU serpentem in deserto^ ita exaltari oportet Filium hominis : ipsum introducunt ad benedi-
A pervenire, in medietate relictum, ezteDdisse ^ totum, effeci^se sic coelum (48). Jaldabaoth tamen inferius descendisse, et fecisse sibi filios septem : qucm occlusisse (49) superiora dilatatioue; ut quia angeli, quse superiora essenl, scire noo possent, ipsum solum Deum putarent. Yirtutes igitur iilas et angelos interiores hominem fecisse : et quia ab infirmioribus et mediocribus virtutibus institutus esset, quasi vermem jacuisse reptantem. Illum vero seonem ex quo Jaldabaoth processisset, invidia commotum, scintillam quamdam jacenti homini immisisse (50) qua exciiatus per prudeutiam saperet, et intelligere posset superiora. Sic rursum Jalda baoth isiutn in indignaiionem conversum ex seniet-
cenda Eucharistia sua ^^ (45). Sed tota islius erroris ipso edidisse virlutem et simiiiiudinem serpen- et scena et doctrina inde tluxit. Dicunt enim de " tis (51) : et hanc fuisse viriulem W^ in paradiso,
illo summo primario aeone complures alios a^ODes exstilisse inferiores; onmibus lamcn isiis seonem antistare, cujus sit nomen Jaldabaoth (46). Uiiiic autem conceptum esse ex altero seone seooibus inferioribus permisto : seque postea, cum in su- periora voluisset eniti, gravitate maierise per- mista (47) sibi, non poiuisse ad supcriora ^^
id est, istum fuisse serpeutem, cui Eva quasi Filio Dei crediderat. Decerpsit, inquiunt, de fruciu arboris, atque ideo generi humano scientiam bono- rum et malorum contribuit. Chrisium antem nou in subslanlia caruis fuisse, salutem carois speran- dam omnino noa esse. Necnon etiam erupit alia quoque hseresis, quae dicitur Caioaeorum (52). Et
Variae lectiones.
41 Docendo Semler. ^^ Eucharistica Fran. ^^ Supema SemL, atque occlusisse superiora Jun, ^ Se adden- dum dicit Semler.
Commentarius.
(44) Imitatur, Magis conveniret huic loco verbum ifUimat, Routh.
(45) Ipsum introducunt ad benedicenda Eucha^ ristia sua. Atque ita eliam indicuius Uierouymi : « Et ipse illis Eucharistia sanctihcai. » Rig. — Mutandum censuit Pamelius Ev^^haristia in eucha* ristica, sed retenla pristiua iectioue aii Rigaliius : « Sic habet codex Divionensis. Atque ita eliam indicutus Haeies. Uieronymi (a Meuardo cdiius). Et ipse illis eucharistia sanctificat. Routh.
(4t>) Cujus sit nomen Jaldabaoth. Yocabulum istud e Nicolaiiarum penu dcpromptum esl, de quo sic sanctus Epiphanius, haer. 25 : "'KxEpoi Bi twv icpoeipvi(iivu>v loulSa6a6iS ^o^dS^cuai, odiaxovTe;, auTOV etvat npcoTov ulbv Tii( BoipSviXci) * xai Stu tout6 cpaat Setv dt^vetv auTco ttjv Tt|iiiv, 2Tt icoXXdc a;c€xdXuvv|>ev. OOev xai ^vSkioL Ttv(it l( dv6(i.aT0« Tou 'laXSa6aci)0 icoiTjTeuovTai exTu- frouvTec : « Aiii a piffidictis Jaldabaoih poiissimum venerantur, assereutes csse ^riniogeniium Barbclo- nis, adeoque tribuendum ipsi lionorcm, ui aiunt, auouiam multa detexil ; unde libros quosdam sub jaldabaoth nomine circumftrutit. » Plurima bunt ejusmodi spurcilise vocabula a Nicolaitis conficta, quorum nonnulla apud sanctum Epiphanium refe- runlur. Sed violo te, pudor, cum iu his diutius im- uioror. Lb Pr.
(47) Gravitate materice permista sibi. Legendum videtur pemUstas. Routh.
(48) In medietaterelictum extendisse totum, effe- cisse sie caslum. Sic eUiium est. Sed conjetit scii- bendum extendisse se Semlerus et anie eum Latinus Latinius, qui et riCte ccnsuil ponendum esse et fecisse pro effecisse* Fortasse igilur ita le^endus est locus, in medieiate vero reiictum exiendme bc totum, et fecisse sic caslum. Routh.
(49) Quem occiusisse. CoujcceiSii lcgendum, alque occlusisse Junius. Malim queis vel quibus rcpo- nere. id.
(50) Scintillam quamdam jacenti homini immi"
sisse. Indiculus Hier. : « Itaque superna mater voicns cvacuure %irtutem Jaldabaolh, operata est C scintillam virluiis desccndere iu homincm, ei con- tinuo erexit eum, ut starct pedibus suis. » Rio.
(51) Et similitudinem serpentis. Forte legendum, ad similitudinem serjaentis. Routh.
(52) Qua: diciiur Laina^orum, Gerte etiam istos Caianos vucanl Phiiastrius, Epiptianius, Augustinu^ ac Damascenus. Deniquc Hieronymus, adv. Lucif., dum cunjungit Ophitas, Caianos, Carptcratcm, Ce- rinihum, Hebionem, Auctorem, quanlum apparet, imitnus; Ciemens \cro Alex. Strom. 7, Caianitas;